٤- تفسير جمله «لايَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا»
«حِوَل» (بر وزن ملل) معنى مصدرى دارد و به معنى «تحول» و نقل مكان است، همان گونه كه در تفسير آيات، گفتيم «فردوس»، باغى از بهشت است كه بهترين نعمت‌ها و مواهب الهى در آن جمع است، و به همين دليل، بهترين نقاط آن جهان مى‌باشد: و لذا ساكنان آن، هرگز تمناى نقل مكان از آن را نمى‌كنند.
ممكن است سؤال شود: پس زندگى در آنجا به صورت يكنواخت و راكد خواهد بود و اين خود عيب بزرگ آن است.
در پاسخ مى‌گوئيم: هيچ مانعى ندارد كه، تحول و تكامل در همان منطقه تداوم داشته باشد، يعنى اسباب تكامل در آنجا جمع است، و انسان‌ها در پرتو اعمالى كه در اين جهان انجام داده‌اند و مواهبى كه خدا در آن جهان به آنها عنايت كرده، در مسير تكامل دائماً پيش مى‌روند.
به خواست خدا در ذيل آيات مناسب، بحث پيرامون تكامل انسان را حتى در بهشت مشروح‌تر بيان خواهيم داشت.
***
٥- فردوس جاى چه كسانى است؟
سؤال ديگرى كه در اينجا پيش مى‌آيد اين است كه: «فردوس» چنان كه گفته شد، برترين جاى بهشت است «١» و در آيات فوق خوانديم فردوس منزلگاه افراد با ايمان و صاحبان اعمال صالح است، اگر چنين است، مناطق ديگر بهشت ساكنانى نبايد داشته باشد؛ چرا كه غير مؤمن را در بهشت راهى نيست.
در پاسخ اين سؤال، مى‌توان گفت: آيات فوق به هر فردى كه ايمان و عمل