كه حتى يك نفر را ترك نخواهيم گفت» «وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً».
«نُغادِر» از ماده «غدر» به معنى ترك گفتن چيزى است، به همين- جهت به كسى كه پيمان و عهد خود را بشكند و ترك كند، مى‌گويند: غدر كرده است.
و اين كه: به گودال‌هاى آب «غدير» مى‌گويند، به خاطر آن است كه: مقدارى از آب باران در آنها، رها و ترك شده است.
به هر حال، جمله فوق، تأكيدى است بر اين حقيقت كه «معاد» يك حكم عمومى و همگانى است و هيچ كس از آن مستثنى‌ نخواهد بود.
***
آيه بعد، سخن از چگونگى رستاخيز انسان‌ها مى‌گويد، مى‌فرمايد: «آنها همه در يك صف به پروردگارت، عرضه مى‌شوند» «وَ عُرِضُوا عَلى‌ رَبِّكَ صَفّاً».
اين تعبير، ممكن است اشاره به آن باشد كه: هر گروهى از مردم كه عقيده واحد يا عمل مشابهى دارند، در يك صف قرار مى‌گيرند، و يا اين كه: همگى بدون هيچ گونه تفاوت و امتياز، در يك صف قرار خواهند گرفت.
و به آنها گفته مى‌شود: «شما همگى نزد ما آمديد، همان گونه كه در آغاز شما را آفريديم» «لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ».
نه خبرى از اموال و ثروت‌ها است، نه زر و زيورها، نه امتيازات و مقامات مادّى، نه لباس‌هاى رنگارنگ، و نه يار و ياور، درست همان گونه كه در آغاز آفرينش بوديد، به همان حالت اول!.
«اما شما گمان كرديد كه: ما موعدى برايتان قرار نخواهيم داد» «بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً».
و اين هنگامى بود كه: غرور امكانات مادى شما را فرا مى‌گرفت و تمايل به جاودانگى دنيا شما را از فكر آخرت- كه در فطرت هر انسانى نهفته است- غافل