دار تا صحّت اين حديث روشن گردد، كه چشم و گوش بظنّ و تخمين بسيار حكمهاى خطا كند، چنانكه كسي در تاريكي شب يراعه‌اي [١] بيند، پندارد كه آتش است و بر وى مشتبه گردد، چون در دست گرفت مقرّر شود كه باد پيموده‌ست و پيش از تيقّن در حكم تعجيل كرده. و حسد جاهل از عالم و، بدكردار از نيكو فعل و، بددل [٢] از شجاع مشهور است‌

و إنّي شقيّ باللّئام و لا ترى‌		شقيّا بهم إلّا كريم الشّمائل‌

[٣]

______________________________
[١]. (٢) يراعه‌اي در نسخه اساس: ني؛ و همچنين است در نافذ و؛ چلبي و ١: نى؛ نق: پاره ني؛:

ني باره؛ ٢: براعه‌ى؛ و بايسنغري: بسّد! ٣ و مج ندارند. شكّ نيست كه مراد از يراعه كه در متن عربي آمده بود است كرم شبتاب است، و احتمال مي‌رود كه مترجم اشتباها معني ديگر آن را كه نى باشد نوشته بوده است، چنانكه همين اشتباه در سابق هم شده بود- ١١٧/ ١ و ٦ ح ديده شود. من صورت يراعه‌اى را رجحان دادم كه در متن عربي و يكي از نسخ قديم فارسي هست و از خود تصرّفي نكردم.

[٢]. (٤) بددل چنانكه در ١٠٥/ ١ ح گفته شد ترسنده و بي دل و جرأت را گويند. از صفات مرد بد دل عاجزي و زبوني و بي حميّتي است. غزّالي در كيمياى سعادت (ركن سوّم، مهلكات، اصل اوّل) گويد: و قوّت خشم چون از حدّ بشود آن را تهوّر گويند، و چون ناقص بود آن را بد دلي و بي حميّتي گويند، و چون معتدل بود- نه بيش و نه كم- آن را شجاعت گويند، و از شجاعت كرم و بزرگ همّتي و دليري و حلم و بردباري و آهستگي و فرو خوردن خشم و امثال اين اخلاق خيزد، و از تهوّر لاف و عجب و كبر و گنداوري و بارنامه و خويشتن اندر كارهاى با خطر افگندن و امثال اين خيزد، و چون ناقص باشد (يعني بد دلي) از وى خوار خويشتني و بيچارگي و جزع و تملّق و مذلّت خيزد.

در ويس و رامين آمده است (٦/ ٢١ و ٤٠/ ٢٢٩ و ٨٣/ ١٢٢ بترتيب):

روان گشتي گر او فرمان بدادي‌		كه زفت و بد دل از مادر نزادي‌
چنين بددل مباش، از كار ترسان‌		كجا باشد ازينها بر تو آسان‌
چنان دلتنگ شد رامين در آن بزم‌		كزو بگريخت همچون بددل از رزم‌

در مصادر زوزني (چاپ بينش، ص ٤١٨) وراعة و وروع و ورعة و ورع همه «بد دل شدن» ترجمه شده است؛ و سنائي فصلي در صفت بد دلي در حديقه خويش (٣٨٧ تا ٣٨٨) آورده است و در باره خود نيز چنين گفته (٧٣٩):

منم اندر ولايت خسرو		همچو خفّاش بد دل و شب رو
روز از بد دلي چو خفّاشم‌		كه نبايد كه صيد كس باشم‌

و نظامي گويد (گنجينه گنجوي ص ١٧):

شكم بنده را چون شكم گشت سير		كند بد دلي گر چه باشد دلير

[٣]. (٥)

و إنّي شقيّ ...

و بدرستي كه من بد بختم بناكسان، و هرگز نبيني (كسي را) بد بخت بايشان مگر صاحب خويهاى بزرگ را. شمائل جمع شمال است بمعني خلق و خو.