مثلا نفاذ [١] كار دهقان هم بي از آن ممكن نگردد، در اين آيت بيامده است، و كدام إعجاز ازين فراتر، كه اگر مخلوقي خواستي كه اين معاني در عبارت آرد بسي كاغد مستغرق گشتي و حقّ سخن بر اين جمله گزارده نشدي؛ در حال ايمان آورد و در دين منزلت شريف يافت. و واضح فرمان كه بر ملازمت سه خصلت پسنديده مقصور است و نهى [كه‌] بر مجانبت از سه فعل نكوهيده مشتمل پوشيده نماند و بتقرير و ايضاح آن حاجت نباشد. و در ترجمه سخنان اردشير بابك، خفّف [٢] اللّه عنه، آورده‌اند كه: لا ملك إلّا بالرّجال، و لا رجال إلّا بالمال، و لا مال إلّا بالعمارة، و لا عمارة إلّا بالعدل و السّياسة [٣]؛ معني چنان باشد كه:

ملك بي مرد مضبوط نماند، و مرد بي مال قائم نگردد، و مال بي عمارت بدست نيايد، و عمارت بي عدل و سياست ممكن نشود. و بر حسب اين سخن مي‌توان شناخت كه آلت جهان گيري مالست و كيمياى مال عدل و سياست است. و فايده در تخصيص عدل و سياست، و ترجيح آن بر ديگر اخلاق ملوك، آنست كه ابواب مكارم و انواع عواطف را بي شكّ نهايتي است، و رسيدن آن بخاصّ و عامّ تعذّر ظاهر دارد، و لكن منافع اين دو خصلت كافّه مردمان را شامل گردد، و دور و نزديك جهان را از آن نصيب باشد، چه عمارت نواحي، و مزيد ارتفاعات [٤]، و تواتر دخلها، و إحياى موات، و ترفيه درويشان، و تمهيد اسباب معيشت و كسب ارباب حرفت، و امثال و اخوات آن، بعدل متعلّق است، و امن راهها، و قمع [٥] مفسدان، و ضبط مسالك، و حفظ ممالك، و زجر [٦] متعدّيان، بسياست منوط، و هيچ چيز بقاي عالم را از اين دو باب قوي‌تر نيست، و نيز كدام نكوكاري را اين منزلت تواند بود كه مصلحان آسوده باشند و مفسدان ماليده [٧]؟ و هرگاه كه اين دو طرف بواجبي رعايت كرده آيد كمال كامگاري حاصل آيد، و دلهاى خاصّ و عامّ و لشكري و

______________________________
[١]. (١) نفاذ روان گشتن و گذشتن.

[٢]. (٦) خفّف اللّه عنه خدا بار (عذاب) او را سبك كناد.

[٣]. (٦) تا (٧) لا ملك ... ترجمه‌اش در متن آمده است.

[٤]. (١٤) ارتفاعات غلّه و محصولي كه از باغ و زمين و مستغلّ بردارند؛ و نيز عايدات مملكتي.

[٥]. (١٦) قمع بقهر و جبر كسي را باز داشتن و خوار و شكسته كردن، مقهور كردن.

[٦]. (١٦) زجر باز داشتن و باز زدن كسي و بيرون راندن.

[٧]. (١٨) ماليده از ماليدن بمعني مجازات كردن و كيفر بدكاري كسي را دادن و او را سركوب كردن.