معني از قرآن عظيم است: لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ‌ [١] زيرا كه نادان جز بعاجل عذاب از معاصي باز نباشد، و كمال عظمت و كبرياى باري، جلّ جلاله، نشناسد

نزد آن كش خرد نه همخوابه ست‌		شير بيشه چو شير گرمابه ست‌

و آن كس كه در سايه رايت علما آرام گيرد تا بآفتاب كشف نزديك افتد بمجرّد معرفت آن شكوه و مهابت [٢] در ضمير او پيدا آيد كه أوهام نهايت آن را در نتواند يافت و خواطر به كنه آن نتواند رسيد. قوله تعالى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [٣].

بحكم اين مقدّمات روشن مي‌گردد كه دين بي ملك ضايع است و ملك بي دين باطل، و خداى مي‌گويد، تقدّست أسماؤه و عمّت نعماؤه: لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ‌ [٤]. نظم اين آيت پيش از استنباط و رويّت چون متباعدي مي‌نمايد، كه كتاب و ترازو و آهن به يكديگر تناسب بيشتر ندارند، أمّا پس از تأمّل غبار شبهت و حجاب ريبت [٥] برخيزد و معلوم گردد كه اين الفاظ به يكديگر هر چه متناسب تر است و هر كلمتي را اعجازي هر چه ظاهرتر، چه بيان شرايع بكتاب تواند بود و، تقديم أبواب عدل و انصاف بترازو و حساب و، تنفيذ [٦] اين معانى بشمشير. و چون مقرّر گشت كه مصالح دين بي شكوه [٧] پادشاهان اسلام نامرعي است، و نشاندن آتش فتنه بي مهابت [٨]

______________________________
[١]. (١) لأنتم ... هراينه ترس و بيم شما در دلهاى ايشان سختتر است از بيم و ترس خدا، اين بدان سبب است كه ايشان قومي هستند كه در نمي‌يابند (سوره حشر (٥٩) آيه ١٣).

[٢]. (٦) شكوه و مهابت را بايد بمعني رعب و بيمي گرفت كه در درون انسان جاى گزين مي‌شود.

[٣]. (٧) إنّما ... بدرستي كه مي‌ترسند و مي‌شكوهند از خدا دانشمندان از بندگان او (سوره فاطر (٣٥) آيه ٢٨).

[٤]. (٩) تا (١٠) لقد أرسلنا ... بدرستي كه فرستاديم رسولان خويش را با حجّتهاى هويدا، و با ايشان فرو فرستاديم كتاب را و ترازو را تا مردمان قيام كنند به انصاف و راستي، و آهن را فرو فرستاديم كه در آن زور و دليري سختست و در آن منافعست مردمان را (سوره حديد (٥٧) آيه ٢٥).

[٥]. (١٣) ريبت آنچه انسان را در پندار و گمان افگند.

[٦]. (١٥) تنفيذ روان و مجرى گردانيدن؛ نيز ٤/ ٧ ح ديده شود.

[٧]. (١٦) شكوه اينجا بمعني ترس و بيمي كه از كسي ناشي شود.

[٨]. (١٦) مهابت اينجا بمعني ترسي كه از خارج بر انسان وارد آوردند.