پسر را براى بقاى ذكر خواهند، و در نفس و ذات خويشتن را يكتا شناسند و در عزّت آن كس را شركت ندهند. چه هرگاه كه مهمّي حادث گردد هر كس بگوشه‌اي نشينند و بهيچ تأويل خود را از براى ديگران در ميان ننهند

[زال و دختر او مهستى (منظوم)]

داشت زالي بروستاي چكاو [١]		مهستي [٢] نام دختري و دو گاو
نو عروسي چون سروتر بالان‌		گشت روزي ز چشم بد نالان‌
گشت بدرش چو ماه نو باريك‌		شد جهان پيش پيرزن تاريك‌
دلش آتش گرفت و سوخت جگر		كه نيازي [٣] چنو نداشت دگر
از قضا گاو زالك از پى خورد		پوز روزي بديگش اندر كرد

______________________________
[١]. (٤) چكاو اسم محلّي است، و مهم نيست كه آيا حقيقة جائي بدين نام بوده است و يا اينكه فقط اسمي كه از لحاظ وزن و قافيه در اين بيت بگنجد بكار رفته. در نسخ قديم حديقه هم جكاو است، و نيز در برخي از نسخ قديم كليله و حديقه تكاو آمده است. مقدّسي در أحسن التّقاسيم در باره محلّات نيشابور مي‌گويد (چاپ لايدن ص ٣١٦):

روستاى شامات آنجا را كه وسيع و داراى ديههاى نيكو و مزارع بسيار است تك آب مي‌نامند، بجهت اينكه از همه رستاقها پائين‌تر است و آب بجانب آن روان ميشود.

[٢]. (٤) مهستي مه ستّي، ماه‌ستّي ماه خانم، ماه بانو. ستّي و ستي مخفّف سيّدتي است. در اين حكايت باقتضاى وزن تلفّظ كلمه معلوم ميشود. در الهي نامه عطّار (مقاله سيزدهم) حكايتي از مهستي دبير و شاعر سلطان سنجر هست كه در آن هم مهستّي و هم مهستي آمده است.

[٣]. (٧) نيازي نياز بمعني نيايش (پرستش) و احتياج و عشق و آرزو همه هست، و نياز آن شدن بمعني عاشق شدن در كارنامه اردشير پاپكان آمده است. نيازمند بمعني محتاج و عاشق، و نيازي بمعني محتاج اليه، و بمعني معشوق و محبوب و عزيز بكار رفته است. بيتي از ويس و رامين در شمس اللّغات منقول است از اين قرار:

بدو گفت اى نيازي جان دايه‌		بجز تندي نداري هيچ مايه‌

و ويس و رامين گ ٣٤ ب ٢٩ و گ ٧٩ ب ٥٢٢ نيز ديده شود؛ و بيتي از منوچهري در بهار عجم و در ديوان (چاپ دوم دبير سياقي ص ٤٢) آمده كه در هر دو جا مغلوط است و شايد صورت صحيح آن اين باشد:

من نيازومند رويت گشتم و هر كو چو من‌		عاشق نازي بود آيدش صد گونه نياز

و انوري نيازيان را بمعني محتاجان بكار برده است (ديوان، ج ١ ص ٤٥٣):

اى چشم نيازيان ز جود تو		چون بخت مخالفت به خوش خوابي‌

و باز نيازي بمعني محبوب و معشوق در بيتي از نظامي آمده است كه صاحب بهار عجم نقل كرده:

چون ابن سلام زان نيازي‌		شد نامزد شكيب سازي‌