آورده‌اند كه در بلاد هند هبلار [١] نام ملكي بود. شبي بهفت كرّت هفت خواب هايل ديد كه بهر يك از خواب در آمد. چون از خواب باز پسين در آمد از آن خوابها بهراسيد و همه شب [٢] در غم آن مي‌ناليد و چون مار دم بريده و مردم كژدم گزيده مي‌طپيد. چندانكه نقاب ظلمت از جمال صبح جهان آراى بگشاد [٣]، و شاه سيّارگان عروس وار در جلوه‌گاه مشرق پيدا آمد، برخاست و براهمه را بخواند و تمامي آنچه ديده بود با ايشان بگفت. چون نيكو بشنودند و اثر خوف و هراس در ناصيه او مشاهده كردند گفتند: سهمناك خوابي است؛ ازين هايل تر خوابي نشان نداده‌اند؛ اگر اجازت فرمايد ساعتي خالي [٤] بنشينيم و بكتب رجوع كنيم و بإستقصاى [٥] هر چه تمامتر در آن تأمّلي كنيم، آنگه تعبير آن بإتقان و بصيرت بگوئيم و دفع آن را وجهي انديشيم. ملك گفت: روا باشد.

از پيش او برفتند و بطرفي خالي بنشستند و با يك ديگر گفتند: در اين عهد نزديك دوازده‌

______________________________
[١]. (١) هبلار اسامي اشخاص اين قصّه، هبلار و بلار و كاك و جوبر و ايران‌دخت و كارايدون، در نسخ كليله و دمنه فارسي و عربي و ترجمه‌هاى بألسنه ديگر بصورتهاى مختلف آمده است؛ تحقيق در باره آنها به تعليقات موكول مي‌گردد و در متن چنانكه صواب و صلاح شمرده شده است چاپ مي‌شود و بعضي از اختلافات را قيد مي‌كنم.

[٢]. (٢) همه شب يعني همه شب. تمام آن شب. اين تعبير در نظم و نثر قرون پنجم تا نهم فراوان ديده مي‌شود. بيهقي در بيان داستان آخرين شب زندگاني عبد اللّه بن زبير گويد (تاريخ، چاپ فيّاض ص ١٩٠): عبد اللّه همه شب نماز كرد و قرآن خواند؛ و مختاري غزنوي گويد (ديوان، چاپ همائي ٣٩٣):

شب همه شب كبگ زعفران چرد از كوه‌		روز همه روز از آن بخندد چندان‌

يعني شبها تمام مدّت شب، و روزها تمام روز؛ و انوري گويد (ديوان، چاپ مدرّس رضوي ٦٩٥):

اين يكي شب همه شب در غم و انديشه آن‌		كز كجا وز كه و چون كسب كنم پنج درم‌
و آن دگر روز همه روز در آن محنت و بند		كه كند وصف لب چون شكر و زلف بخم؛

و در ترجمه فارسي سيرت جلال الدّين خوارزمشاه (چاپ مينوي، ص ١٠٩) آمده است: جلال الدّين شب همه شب براند و در وقت صباح بر آن مقدّمه زد، و در مثنوي آمده است (دفتر سوّم ب ٤٧٦ و ٦٣٦ بترتيب):

شب همه شب مي‌سگاليدند مكر		روى در رو كرده چندين عمرو بكر
شب همه شب جمله گويان: اى خدا		اين سزاى ما سزاى ما سزا

و در داستان جمشيد و خورشيد سلمان ساوجي بسيار مكرّر بكار رفته است.

[٣]. (٤) بگشاد اينجا فعل لازم است، يعني گشوده شد و برطرف شد.

[٤]. (٧) و (١٠) خالي در خلوت، بر كنار از اغيار.

[٥]. (٨) استقصا حدّ اعلاى كوشش و نهايت اهتمام.