و مثل مشهور است كه من قلّ ماله هان على أهله [١]. پس با خود گفتم: هر كه مال ندارد او را اهل و تبع و دوست و بذاذر و يار نباشد، و اظهار مودّت و متانت راى و رزانت رويّت بي مال ممكن نگردد، و بحكم اين مقدّمات مي‌توان دانست كه تهي دست اندك مال [٢] اگر خواهد كه در طلب كاري ايستد درويشي او را بنشاند، و هر آينه از ادراك آرزو و طلب تهمت باز ماند، چنانكه باران تابستان در واديها ناچيز گردد، نه بآب دريا تواند رسيد و نه بجويهاى خرد تواند پيوست، چه او را مددي نيست كه بنهايت همّت برساند.

و راست گفته‌اند كه «هر كه بذاذر ندارد غريب باشد، و هر كه فرزند ندارد ذكر او زود مدروس شود، و هر كه مالي ندارد از فايده راى و عقل بي بهره ماند، در دنيا و آخرت بمرادي نرسد»؛ چه هرگاه كه حاجتمند گشت جمع دوستانش چون بنات نعش پراگنند، و افواج غم و اندوه چون پروين گرد آيد، و بنزديك اقران و اقربا و كهتران خود خوار گردد

نه بذاذر بود بنرم و درشت‌		كه براى شكم بود هم پشت‌
چو كم آمد براه توشه تو		ننگرد در كلاه گوشه تو

[٣] و بسيار باشد كه بسبب قوت خويش و نفقه عيال مضطرّ شود بطلب روزي از وجه نامشروع، و تبعت آن حجاب نعيم آخرت گردد و شقاوت ابدي حاصل آيد. خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةَ. [٤] و حقيقت بداند كه درخت كه در شورستان رويد و از هر جانب آسيبي مي‌يابد

______________________________
[١]. (٣) من قلّ ... هر كرا اندك شود مال خوار گردد نزد اهل و عيال.

[٢]. (٥) اندك مال از قبيل «بسيار مال» ٥٩/ ٦، و تركيبات ديگري از اين نوع: ٦٤/ ٣، ١١٩/ ٩، ١٢٢/ ٥.

٦٤/ ٣، ٦٨/ ٥.

[٣]. (١٤) ننگرد در كلاه گوشه تو كلاه گوشه بلندترين نقطه از تن و لباس آدمي است، و ظاهر اينست كه هرگاه نسبت به كسي بديده تحقير بنگرند و او را لايق آن ندانند كه نظرى به جانب او بيفگنند حتّي به كلاه گوشه او هم نظر نيندازند.

كلاه گوشه دهقان بآفتاب رسيد		كه سايه بر سرش انداخت چون تو سلطاني‌

(گلستان چاپ فروغي ٩٩)؛ فعلا جز در اين شعر سنائي اين تعبير در جائي يافت نشد.

[٤]. (١٦) خَسِرَ ... زيان كرد اين جهان و آن جهان را (سوره حجّ (٢٢) آيه ١١).