[١] و ملوك را نيز اين همّت باشد كه پروردگان خود را كار فرمايند و اعتماد بر ابناى دولت خويش مقصور دارند، و آن هم از فايده‌اي خالي نيست، كه چون خدمتگار از حقارت ذات خويش باز انديشد شكر ايثار و اختيار لازم‌تر شناسد، زيرا كه در يافتن آن تربيت خود را دالّتي [٢] صورت نتواند كرد. امّا اين باب آنگاه ممكن تواند بود كه عفاف موروث و مكتسب جمع باشد و حليت فضل و براعت [٣] حاصل، چه بي اين مقدّمات نه نام نيك بندگي درست آيد و نه لباس حق‌گزاري چست.

و چون كسي بدين اوصاف پسنديده متحلّي بود و از بوته امتحان بدين نسق كه تقرير افتاد مخلص [٤] بيرون آمد و اهليّت [٥] درجات از همه وجوه محقّق گشت در تربيت ترتيب هم نگاه بايد داشت، و بآهستگي در مراتب ترشيح و مدراج تقريب بر مي‌كشيد [٦]، تا در چشمها در آيد و حرمت او بمدّت [٧] در دلها جاى گيرد، و بيك تگ بطوس نرود [٨]، كه بگسلد و طاعنان مجال وقيعت [٩] يابند.

و پوشيده نماند كه اگر طبيب بنظر اوّل بيماري را علاج فرمايد زود كالبد بپردازد، و

______________________________
[١]. (١)

متى أرت ...

هرگاه كه دنيا بنمايد بلند نامي مردي گمنام را پس چشم مدار مگر گناهي مردي بلند قدر را.

[٢]. (٥) دالّت حقّي كه كسي براى خود مسلّم بشناسد از راه مقام يا نسب يا قرابت يا عنوان يا قرب داشتن؛ نيز ٦٥/ ١٦ ح و ٩٧/ ٩ ح و ١٠٤/ ١٤ و ١٢٠/ ٣ ح و ٢٨٥/ ٤ ح. صورت كردن ٣٨٢/ ٧ ح و ٣٩٢/ ٣ ح ديده شود.

[٣]. (٦) براعت كامل شدن، تمام شدن و بي‌همتا شدن در دانش و ادب؛ ١٧/ ٤ ح و ٢٧/ ١٢ ديده شود.

[٤]. (٩) مخلص ويژه گشته و پاكيزه گشته از ناپاكيها.

[٥]. اهليّت سزاواري و شايستگي و استحقاق.

[٦]. (١٠) بر كشيدن بالا بردن و رفعت مرتبه و مقام دادن؛ ترفيع در اصطلاح اداري امروز ما.

[٧]. (١١) بمدّت ٣٨٢/ ٧ ح و ٣٩٨/ ٨ ح ديده شود.

[٨]. (١١) به يك تگ بطوس رفتن در عهد نصر اللّه منشي و از مدّتها پيش از آن كنايه بوده است از «چند پلّه يكي كردن و بدون طىّ مراحل و پيمودن درجات بالا رفتن»؛ و بطور تعبير مثلي هر وقت بكسي مي‌خواسته‌اند بگويند «نردبان پلّه پلّه» اين سخن را بكار مي‌برده‌اند. در ديوان فرّخي (چاپ دبير سياقي ٤٤٦) آمده است:

يك خانه بتانند بجان اندر خور		از تو همه مهتر و تو زيشان كهتر
چونين تو بتگ ز همگنان در مگذر		نتوان به تگي بطوس شد جان پدر

[٩]. (١٢) وقيعت ملامت و سرزنش و عيبجوئي؛ نيز ١٦١/ ١٣ ح و ٢٠٣/ ١٠ ديده شود.