[٣] و هر گاه كه دست در شاخي زند بار ديگر در سر آيد، و مثلا سنگ راه در هر گام پاى دام او باشد» [٤]. وانگاه كدام مصيبت را بر فراق دوستان برابر توان كرد؟ كه سوز فراق اگر آتش در قعر دريا زند خاك ازو بر آرد، و اگر دود بآسمان رساند رخسار سپيد روز سياه گردد

يهمّ اللّيالي بعض ما أنا مضمر		و يثقل رضوى دون ما أنا حامل‌

[٥]

از هجر تو هر شبم فلك آن زايد		كان رنج اگر مهر كشد برنايد
وانچ از تو بر اين خسته روان مي‌آيد [٦]		در برق جهنده سوز آن بگزايد

______________________________
[١]. (١) ورغ بند و سدّي كه در پيش آب روان كشيده مي‌شود، هم از براى اينكه سطح آب بالا آيد و بر زمين مجاور سوار شود، و هم براى اينكه بتوانند آب را بحساب و اندازه تقسيم كنند. وصف اين نوع بندها در أحسن التّقاسيم بتفصيل آمده است (ص ٣٣١) و بندي كه بر نهر صغد در محلّ خروج از بخارا بسته بوده‌اند رأس الورغ (سر ورغ) ناميده مي‌شده است. در قراى گركان و آشتيان (بقول آقاي قريب) سدّي را كه براى برگرداندن مجراى آب بمرزها و كردهاى زراعت در نهرها مي‌بندند ورگو مي‌گويند (ظ ورگ ورغ+ أو آب). بيتي از رودكي در فرهنگها نقل كرده‌اند كه غالبا بغلط چاپ شده است و صورت صحيح آن شايد چنين باشد:

آب هر چون بيشتر نيرو كند		بند و ورغ سست و پوده بشكند

(فرهنگ اسدي، چاپ اقبال ص ٢٣٣) و بيتي نيز بفرّخي نسبت داده‌اند كه در ديوان از آنجا نقل شده است:

دل برد و مرا نيز بمردم نشمرد		گفتار چه سود است كه ورغ آب ببرد؟

[٢]. (٢) مي‌گردد در نسخه اساس: مي‌كرد.

[٣]. (٣) فسحقا لدهر ... هلاكي باد روزگاري را كه به پيگار من برخاسته‌اند غمهاى او، و خشك بادا دست أيّام و سپس زيان كار بادا. در نسخه اساس: ثمّ تقلّبت (؟ يعني آن روزها واژگون شود؟) و همچنين است در نافذ؛ نق:

ثمّ تقلّب؛ نسخ ديگر: كم تتقلّب، يا كيف تقلّب، يا صورتهاى تصحيف شده همين دو قرائت؛ متن بر طبق سه نسخه شرح ابيات (پاريس و ماربورگ و لالا اسماعيل) اصلاح شد.

[٤]. (٤) تا (٥) كلمات «پاى دام او باشد» در نسخه اساس از قلم افتاده است.

[٥]. (٧) يهمّ اللّيالي ... اندوهگين و بي آرام مي‌كند روزگار را (شبها را، شب و روز را) بعضي از آن (رنج) كه من در درون دارم؛ و گران بار كند (كوه) رضوى را (چيزي) كمتر از آنچه من حامل آنم.

[٦]. (٩) مي‌آيد در اساس: آسايد. بگزايد صيغه مضارع از گزائيدن يعني گزيدن و گزند رسانيدن به نيش و بزبان. تركيبات جان گزاى، دشمن گزاى، زبان‌گزاى مردم گزاى، و غيره (همچنين با «گزا») و نيز