تا [١] نباشي حريف بي‌خردان‌		كه نكو كار بد شود ز بدان‌
باد كز لطف اوست جان بر كار		زهر گردد همي ز صحبت مار

و اگر پادشاهي بسخاوت جهان زرّين كند، يا بشجاعت ده مصاف بشكند، چون از حلم بي بهره بود بيك عربده همه را باطل گرداند و تمامي لشكر و رعيّت را نفرت دهد؛ و اگر در آن هر دو قصوري باشد برفق همه جهان را شاكر تواند داشت و به راى و قعبره [٢] دشمنان را بماليد. و باز [٣] حلم بي ثبات هم از عيبي خالي نماند، كه اگر بسيار مؤونتها تحمّل كرده شود و بر اظهار آهستگي مبالغت نمايد چون عاقبت آن بتهتّك [٤] كشد ضايع و بي ثمرت ماند. قال النّبيّ عليه السّلم: لا يكون الحليم لعّانا [٥]

و لا خير في حلم إذا لم يكن له‌		بوادر تحمي صفوه أن يكدّرا

[٦] و هر پادشاه را كه همه أدوات ملك مجتمع باشد، چنانكه نه در هنگام عفو و حلم متابعت هوا جايز شمرد و نه در وقت عقوبت و خشم مطاوعت شيطان روا بيند، و بناى اوامر و نواهي او بر بنلاد [٧] تأمّل و مشاورت آراميده باشد و ملك او از استيلاى دشمنان مصون ماند و از تسلّط خصم مسلّم‌

لا يطبعون و لا يبور فعالهم‌		بل لا يميل مع الهوى أحلامها

[٨]

كوه گفت: از شرم حلمش عاشقم بر ماه دى‌		زانكه باد ماه دى در سر كشد چادر مرا

______________________________
[١]. (١) تا از براى تحذير است: زنهار تا، مواظب باش كه، چنين نكني.

[٢]. (٥) قعبره در اساس بي نقطه است؛ رجوع شود به حاشيه بر سطر ٨ ص ٢٢١. در اينجا از سياق عبارت معني زرنگي و تدبير و نيروى عقلي و امثال اينها مفهوم مي‌شود.

[٣]. (٦) باز ٣٣/ ١٥، ١٨٠/ ١٦ ح، ٢١٠/ ٨ ح، ٢١٦/ ١، ٢٤٦/ ٦ و ٢٦٦/ ١٥ ديده شود.

[٤]. (٧) تهتّك رجوع شود به ٢٠٢/ ٤ ح و ٢٦٠/ ١٢ ح.

[٥]. (٨) لا يكون ... نباشد بردبار لعنت كننده (و دشنام دهنده)- و ليكن چنين حديثي در جامع صغير نيست.

[٦]. (٩)

و لا خير في ...

هيچ نيكي نيست در بردباري آن وقت كه آن را پيشامدهائي نباشد از تندي و تيزي كه نگاه دارد روشنائي آن را از اينكه تيره گردد. يعني بردباري زماني نيكست كه از خوف نباشد، بلكه پس از خشم باشد.

[٧]. (١٢) بنلاد ٣٣/ ٩ ح و ١٦٥/ ٦ و ٣١٤/ ٤ ح ديده شود.

[٨]. (١٤)

لا يطبعون و لا ...

آلوده نگردند و هلاك نشود كردارهاى نيك ايشان (زنگار نگيرد و كم نشود مكارم ايشان)، بلكه (در بعضي از روايات: إذ چونكه) متغيّر نگردد و كج نشود با خواستهاى باطل عقول ايشان.