هايل هيوني [١] تيز رو		اندك خور بسيار دو
از آهوان برده گرو		در پويه و در تاختن‌
هامون گذار كوه وش‌		دل بر تحمّل كرده خوش‌
تا روز هر شب بار كش‌		هر روز تا شب خار كن‌

______________________________

متواتر شده‌ست نامه فتح‌		گشته ره پر مرتّب و جمّاز

(ديوان فرّخي چاپ دبير سياقي ص ٢٠٢)؛

فروغ برقها گوئي ز ابر تيره تاري‌		كه بگشادند اكحلهاى جمّازان بنشترها

(ديوان منوچهري چاپ دوّم دبير سياقي ص ٣)؛

پس آنگه سي جمازه ساخت راهي‌		بريشان گونه گونه ساز شاهي‌

(ويس و رامين چاپ مينوي گ ٣٤ ب ١٨)؛

بكوهسار و بياباني اندر آورديم‌		جمازگان بيابان نورد كه كوهان‌

(ديوان انوري چاپ مدرّس رضوي ج ١ ص ٣٥٥)، جمّازه از جمز گرفته شده كه نوع مخصوصي از دويدن شتران است كه هم بسيار سريع است و هم به شتر سوار زحمت نمي‌دهد؛ جاحظ در كتاب الحيوان (چاپ عبد السّلام محمّد هارون ج ١ ص ٨٣ و ما بعد) در باب آن بحث كرده است.

تگ رجوع شود به ٣٤٥/ ٩ ح. نپسايد براى پساويدن و پسودن رجوع شود به ٢١٠/ ٩ ح و ٢٥٥/ ١ ح.

[١]. (١) هيون بمعني شتر دو كوهانه بزرگ و تيز رفتار گفته‌اند، مثل جمّازه بختي، و از استعمال فردوسي بر مي‌آيد كه بجهت ارسال پيگ و نامه و خبر بكار مي‌رفته است. در شاهنامه (چاپ بروخيم ص ٧٩ و ٢٢٥ ج ١) آمده است:

بگفت آنچه اندر دل انديشه بود		هيوني بر آن سو بر افگند زود
هيوني فرستاد و بگذارد پاى‌		بيامد بنزديك توران خداى‌
هيوني تگاور بر انگيختند		به فرمانبران بر درم ريختند

ولي در بوستان سعدي بعنوان مركوب مسافر ياد شده است (چاپ فروغي ٢١١):

ترا كوه پيكر هيون مي‌برد		پياده چه داني كه خون مي‌خورد

در شعر منوچهري نيز بهمين صفت نام برده شده است (ديوان چاپ دوم دبير سياقي ص ١١٩):

نشستم بر آن بيسراك سماعي‌		فرو هشته دو لب چو لفچ زباني‌
يكي جعد موئي، هيوني سبك رو		تو گوئي يكي محملي مولتاني‌
تگاور، يكي خاره درّي تو گفتي‌		چو يوز از زمين بر جهد كش جهاني‌

نلد كه در تحقيقات مربوط بفارسي (بخش ٢ ص ٤٣) هيون را مشتقّ از يك كلمه يوناني، و بمعني شتر سواري گفته، و هيوني به ياء نسبت را شتر سوار و پيگ ترجمه كرده است.