احوال و آثار مير سيد على همدانى (با شش رساله از وي) - رياض، محمد - الصفحة ٢٩٥ - عيارى و شطارى

درباره عياران و شطاران كتابهاى داستانى متعدد نوشته شده است و معروف‌تر از همه «سمك عيار» و «اسكندرنامه»[١] و «الفرج بعد الشدة»[٢] و «داراب‌نامه» و «ماه نخشب» مى‌باشد و ما براى رعايت اختصار نميتوانيم كه داستانهائى را از كتب مذكور در اينجا نقل كنيم «سمك عيار» تأليف فرامرز بن خداداد بن عبد اللّه الارجانى است كه آقاى دكتر خانلرى آن را در پنج قسمت (و ٣ مجلد) بچاپ رسانده‌اند. قهرمان اين قصه «سمك» از عياران و جوانمردان است كه براى دست يافتن بر دختر فغفور چين چندين بار با فغفور جنگ كرده است.

«داراب نامه» نيز تأليف مولانا محمد بيغمى است و چاپ آن در دو مجلد بنفقه بنگاه ترجمه و نشر كتاب و به تصحيح آقاى دكتر صفا بعمل آمده است.

و داستانى است جوانمردانه درباره فيروز شاه بن بهمن بن اسفنديار كه مؤلف آن را آب و رنگ خاصى داده است.

فتيان و عياران باختلاف مذهبى فرق توجهى نداشته‌اند ولى از «الرحلة» تأليف ابن جبير اندلسى (م ٦١٤ ه) برميآيد كه فتيان سوريه (كه آن‌ها را احداث مى‌گفتند) سنيان متعصب بودند و در شهر دمشق با شيعيان مى‌جنگيدند.

وى مى‌نويسد:

سنيون يدينون بالفتوة و بامور الرجولة كلها ... و اذا قسم احدهم بالفتوة بر قسمه و هم يقتلون هؤلاء الروافض اين ما وجدوهم و شأنهم عجب الانفة و الاتلاف ...[٣]

مهمترين مراكز عيارى و شطارى در كشورهاى عربى، كوفه و دمشق‌

[١] - اسكندرنامه در قرن ششم تا هشتم هجرى تأليف شده و مشتمل است بر داستانهاى اسكندر مقدونى يونانى( ٣٥٦- ٣٢٣ ق م).

[٢] - اصل كتاب به عربى است و تأليف قاضى ابو على المحسن بن ابو القاسم على التنوخى المعتزلى( م ٣٨٤ ه) و ترجمه فارسى آن‌كه در قرن هفتم بوسيله« حسين بن سعد بن حسين الدهستانى» انجام شده در سال ١٣٤٥ ش. در تهران چاپ شده است. ر- ك ادب فارسى در پاكستان( اردو)، ص ٣٠٥.

[٣] - الرحلة، ص ٢٣٠ و مجله دانشكده ادبيات، س چهارم، شماره ٢، ص ٨٢.