سلطان روم براى اطلاع از صحت و سقم اين سخنان كسى را به ديار حاتم فرستاد تا به ديدارش رود و از او تقاضا كند كه اسب معروف خويش را به وى دهد. وقتى قاصد بر حاتم وارد شد حاتم در صدد پذيرائى از وى برآمد و چون نخست از قصد مهمان اطلاعى نداشت و از طرفى هم چيزى براى پذيرائى از وى در اختيارش نبود، ناچار همان اسب بقيه پاورقى در صفحه بعد محبوب و گرانبهاى خود را كشت و طعام ساخت و به وى خوراند و بعد كه از تقاضاى سلطان روم در مورد آن اسب آگاه شد سخت ملول گشت و ما وقع را به اطلاع قاصد رسانيد و سلطان روم هم از كرم واقعى حاتم آگاه شد:

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً		و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌		برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)

( ب) پادشاه يمن از شهرت جوانمردى حاتم باو حسادت و عداوت ميورزيد تا جائى كه كسى را مامور كشتن او كرد اين شخص كينه‌جو از روى اتفاق و حادثه، راه خود را گم كرده وارد منزل حاتم شد و بدون آن‌كه وى را بشناسد، ماموريت خود را براى او بيان نمود. و حاتم با خوشحالى تمام، شخص خود را بآن مامور شناساند و ازو تقاضا نمود كه سرش را ببرد و براى پادشاه يمن ببرد ولى آن مرد با ديدن اخلاق حاتم طائى از اين ماموريت خجل شده و برگشت.

( ج) دختر حاتم هم به روش پدرش عمل مى‌كرد و زمانى كه در غزائى بدست مسلمانان اسير افتاد و حضرت رسول٦ دستور به رهائى او صادر فرمود، او رهائى را با اين شرط قبول كرد كه همه يارانش را نيز رها كنند:

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً		و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌		برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)

( بوستان: باب دوم، ص ٢٨٤ تا ٢٨٧ از كليات و نيز ر- ك تاريخ ادبيات عرب تاليف پرفسور نكلسون، ص ٨٥ تا ٨٧- درباره جوانمردى حاتم طائى، جويا تبريزى- م ١١١٨ ق- هم يك مثنوى سروده است ر- ك ديوان جويا، ص ١١٩- ٢٠٥).

( كليات سعدى، ص ٢٢٣ بوستان)

نيز ر. ك. رسالة القشيرية، ص ١٠٤ و كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ٢٧٩- ٢٨٠.

( كليات، ص ١٠٣).

( ديوان ٥، رسائل جوانمردان، ص ٢٢١)

( مخزن الاسرار ص ١٢).

( كه بالعقول بايد باشد)

ر- ك شرح احوال و آثار و افكار علاء الدوله سمنانى تأليف سيد مظفر صدر سمنانى تهران ١٣٣٤ ش ص ٦٦.