ميكردند، بآنها «خارجى» هم مى‌گفتند از جمله عياران معروف ايرانى يكى ابو مسلم خراسانى است كه در نتيجه فعاليت‌هاى فداكارانه او بساط خلافت بنى اميه برچيده شد و خلافت عباسى بروى كار آمد (١٣٢ ه) ولى خليفه ناسپاس عباسى (منصور) اين مرد كامل عيار را با نيرنگى ناگهانى بقتل رساند (١٣٧ ه) عيار معروف ديگرى كه حكومت ايرانى مستقلى در سيستان تأسيس كرد يعقوب ليث صفار است (م ٢٦٥ هجرى) وى در تاريخ عيارى مقام شامخى را داراست آقاى دكتر ابراهيم باستانى پاريزى در كتاب خود بنام «يعقوب ليث» فعاليت‌هاى وى را بصورت جامع ذكر كرده است. سعيد نفيسى درباره اين دو شخصيت بزرگ مى نويسد: اگر جوانمردان ايرانى بجز ابو مسلم خراسانى و يعقوب پسر رويگر سيستانى كسى ديگر را نپرورده بودند همين فخر و شرف براى ايرانيان كافى بود.[١]

زمان مخصوص نهضت جوانمردى عياران از قرن سوم تا ششم هجرى بوده است ولى فعاليت‌هاى آنان را بصورت پراكنده قبل از اين تاريخ و بعد از آن نيز مى‌توان مشاهده كرد و در فتوت‌نامه منظوم ناصرى اين گروه به عنوان «فتيان سيفى» ياد شده‌اند.[٢]

در شام (سوريه) و عراق، عياران و شطاران از اوائل قرن دوم هجرى وجود داشته و خود را «فتيان» خطاب ميكرده‌اند. ولى بيشتر به نام حدث و احداث شهرت داشته‌اند[٣] اين گروه آلوده معاصى و اخلاق بد (و حتى لواط) و غالبا دزد بوده‌اند گروه آنان در سال ٣٣٩ ه بقافله‌اى حمله كردند كه ابو نصر فارابى فيلسوف هم در آن از دمشق به عسقلان سفر ميكرد. جمله مسافران به دست آنان كشته شدند و امراى شام بسعى بسيار عده قابل ملاحظه‌اى از اين گروه عياران را دستگير كرده و نزد گور ابو نصر فارابى بدار كشيدند[٤] بقول مؤلف «تاريخ تمدن اسلام» عياران در دوران ضعف و سستى‌

[١] - مجله سخن شماره ٣ خردادماه ١٣٤٦ ش، ص ٢٧١.

[٢] - فرهنگ ايران زمين، جلد ١٠، ص ٢٤٩.

[٣] - فرهنگ نوادر لغات ديوان كبير مولانا، ج ٧، بقلم بديع الزمان فروزانفر و دائرة المعارف اسلاميه ذيل اصطلاح« احداث».

[٤] - كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ١٤، ٢٢، و ٢٩.