احوال و آثار مير سيد على همدانى (با شش رساله از وي) - رياض، محمد - الصفحة ٣٢٦ - خلاصه گفتار در بررسى نهضت فتوت

از ضعيف، كمك به مردمان درمانده و عفيف و پاكدامن، تعصب‌كشى از افراد جمعيت و اهل كوچه و محله و بالاخره شهر و ولايت و كشور، فداكارى و ركى و بى‌پروايى، حق‌گويى و حمايت از حق، بى‌اعتنايى به جاه، عدم تحمل تعدى و بيحيايى، اخلاق خاصه‌ى داشى بود.» مستوفى تشكيلات و آداب و رسوم مخصوص داش مشدى‌ها و مراسم آنها را در برگزارى ايام سوگوارى و ايام دينى ديگر شرح ميدهد. بعضى از اين مراسم و تشكيلات (مثلا شكار و بازى‌ها و كبوتر پرورى و غيره) يادآور رسومى است كه خليفه الناصر لدين اللّه بآنها علاقه داشته و در «فتوت ناصرى»، گنجانيده بود: «در هر كوچه و گذر اين جمعيت عده‌اى داشت كه روزها كسب و كار و شب در قهوه‌خانه ... دو ساعت مى‌نشستند و از حال همديگر با خبر ميشدند و بعد متفرق شده بمنزل خود ميرفتند يكى از لوازم داشى، چاله حوض بازى بود كه هر داشى بايد شناورى بداند. ورزشكار خوب بودن، در زورخانه مهره كردن يكى از آرزوهاى هر چغاله مشهدى بود ... گرگ‌بازى، بلبل‌بازى، سهره‌بازى، كفتربازى، و در اين اواخر قنارى بازى از تفريحات اين طبقه، و تربيت قوچ و خروس جنگى و جنگ انداختن آنها در سر چهار راهها و ميدان عمومى نيز منحصر بآنها بود ...

گذشته ازين قاب‌بازى و ليس‌بازى هم از قمارهاى مخصوص داشها بود» نويسنده اضافه ميكند كه: اين طبقه لهجه خاصى هم براى خود داشت و افراد اين جمعيت اگر مى‌خواستند كسى از غريبه‌ها حرف آن‌ها را نفهمد به آن لهجه حرف مى‌زدند و هركس به آن لهجه تكلم مى‌كرد معلوم مى‌شد كه يكى از افراد اين جمعيت است.[١]

خلاصه گفتار در بررسى نهضت فتوت‌

فتوت، شكلى بوده است از خدمتگزارى به جامعه و افراد انسانى با مراسم و آداب مخصوص. اهداف اصلى آن از قديم و در ميان جوامع مختلف مورد توجه و احترام بوده و اعراب دوره جاهليت نيز آن را عبارت مى‌دانستند از شجاعت و سخاوت و ايثار و حمايت از ناتوانان. در آغاز اسلام فتوت چيزى جز همان مكارم‌

[١] - شرح زندگانى من جلد اول، ص ٤٠٨- ٤١٨.