احوال و آثار مير سيد على همدانى (با شش رساله از وي)

موضوع اين رساله

حرف آخر

درباره مآخذ و علائم اختصارى آنها

باب اول شرح احوال مير سيد على همدانى

فصل اول احوال او در آغاز زندگى

اسم و القاب

توجيه القاب

ولادت و زادگاه

نسب و خانواده

والدين

اشتباهى در خلاصة المناقب

خانواده

تعليم و تربيت و مجاهدات راه سلوك

در خدمت اخى على دوستى

در حضور شيخ محمود

مجاهدات

سماع و رقص

بيلزنى و اختيار سكوت

سرزنش شيخ

وفات اخى و بازگشت حضور شيخ محمود

مشائخ سلسله فقر

شيخ اخى و شيخ محمود

شيخ علاء الدوله سمنانى

انتهاى سلسله على همدانى

سلسله در فتوت

اسامى مشايخى كه على همدانى از آنان خرقه و اجازه دريافت كرده

فصل دوم مسافرتهاى دوره جوانى

هدفهاى مسافرت

حدود مسافرتها و چند واقعه جالب

بشارت شيخ اذكانى براى فرزند

فصل سوم اقامت در همدان

گنبد علويان

فصل چهارم چگونگى مهاجرت به ختلان(كولاب)

گرفتاريهاى امير

فصل پنجم مهاجرت على همدانى به كشمير

ملافات على همدانى و امير تيمور

ارادت تيمور به على همدانى؟

گسترش دين اسلام در كشمير و سهم مير سيد على همدانى در آن

سيد بلبل شاه سهروردى تركستانى در كشمير

حوارى كشمير

در نواحى كشمير

فصل ششم نفوذ على همدانى نزد پادشاهان و حكام و امراى وقت

سلاطين كشمير

روابط سادات و غير سادات

خدمات به تمدن ايران

تأسيس كتابخانهها و خانقاهها در كشمير

خانقاه معلى يا مسجد شاه همدان

تاريخچه مختصر

على همدانى و مردم كشمير

مصائب و آلام در زندگانى وى

فصل هفتم ايام آخر زندگانى سيد

تاريخ درگذشت

قطعات در تاريخ وفات

جاى درگذشت

درباره تدفين

نزاع مريدان

حمل تابوت على همدانى به ختلان و كيفيت مزار او

فصل هشتم فرزندان و احفاد و اعقاب و ياران على همدانى

فرزندان

احفاد و اعقاب

مريدان

1 - نور الدين جعفر رستاق بازارى بدخشى صاحب«خلاصة المناقب»

2 - خواجه اسحق عليشاهى ختلانى

3 - شيخ قوام الدين بدخشى

4 - مير سيد حسين سمنانى

5 - سيد اشرف جهانگير بن سيد محمد ابراهيم سمنانى

6 - و 7 شيخ سليمان و پسر او شيخ احمد(يا محمد) خوشخوان

8 - مير سيد حسن بهادر سمنانى

9 - مير سيد تاج الدين سمنانى

10 - شيخ شمس الدين ختلانى

11 - مولانا عمر سرايى

12 - سيد زين العابدين نيشابورى«مجذوب»

13 - شيخ محمد شامى

14 - شيخ سيد محمد طالقانى

15 - سيد محمد كاظم معروف به سيد قاضى

16 - سيد جمال الدين عطايى

17 - سيد فيروز(جلال الدين)

18 - حافظ مير سيد محمد قادرى

19 و 20 - مير سيد عزيز الله و مير سيد محمد مراد

21 و 22 مير سيد ركن الدين و مير سيد فخر الدين

23 - سيد كمال ثانى

باب دوم آثار مير سيد على همدانى

الف - آثار منثور سيد به فارسى و عربى

سبك نثر على همدانى

استاد على اصغر حكمت و ' ' ذخيرة الملوك

آثار فارسى

1 - ذخيرة الملوك

2 - مرآت التائبين

3 - مشارب الاذواق

نمونه شرح

4 - اوراد فتحيه

5 - سير الطالبين

6 - ذكريه(فارسى)

7 - مكتوبات اميريه

8 - عقليه

9 - داووديه(در آداب و سير اهل كمال)

10 - رساله ' ' بهرامشاهيه

11 - رساله«موچلكه»

12 - واردات اميريه

13 - ده قاعده

14 - چهل مقام صوفيه

15 - مناميه

16 - همدانيه

17 - رساله اعتقاديه

18 - اصطلاحات صوفيه

19 - رساله عقبات يا قدوسيه

20 - رساله«مشيت»

21 - حقيقت ايمان

22 - رساله ' ' مشكل حل

23 - سير و سلوك(حق اليقين)

24 -«حل الفصوص،

25 - نسبت خرقه درويشى(«فقريه»)

26 - درويشيه

27 - آداب المريدين

28 - انسان نامه(قيافه نامه)

29 - نوريه

30 - وجوديه

31 - تلقينيه

32 - اسناد اوراد فتحيه

33 - رساله مناجات

34 - آداب سفره

35 - طائفه مردم

36 - حقيقت نور و تفاصيل انوار

37 - اختيارات منطق الطير(هفت وادى)

38 - اسناد حليه حضرت رسول

39 - اقرب الطريق اذا لم يوجد الرفيق(فارسى)

40 - فتوتيه(فتوتنامه، كتاب الفتوة)

41 - فى السواد الليل و لبس الاسود

42 - رساله سؤالات(كلامى)

43 - معاش السالكين

44 - مرادات ديوان حافظ

45 - منهاج العارفين

46 - اقوال در علم طب و كيميا

آثار عربى

1 - شرح اسماء الحسنى

2 - اسرار النقطة

3 - المودة فى القربى و اهل العبا

4 - روضة الفردوس

5 - منازل السالكين

6 - فى علماء الدين

7 - رسالة الاوراد

8 - فى فضل الفقر و بيان حالات الفقراء

9 - صفة الفقراء

10 - ذكريه(صغرى)

11 - الانسان الكامل يا روح الاعظم

12 - طالقانيه(طائقانيه؟)

13 - الناسخ و المنسوخ فى القرآن المجيد

14 - تفسير حروف المعجم

15 - فى خواص اهل الباطن

16 - رساله التوبة(عربى)

17 - اربعين اميريه(چهل حديث جواهر عقود ايمان)

18 - اربعين فى فضائل امير المؤمنين على(ع)(و اهل بيت رسول - ص )

19 - خطبة الاميرية

20 - خواطرية

21 - السبعين فى فضايل امير المؤمنين على(ع)

ب كتب و رسائلى كه اشتباها به مير سيد على همدانى منسوب كردهاند

1 - اسرار وحى

2 -«رساله سلسله نامه»

2 - رساله«انوار» يا«نوريه»

4 - رساله كشف الحقايق

5 - مكارم اخلاق

6 - غاية المكان فى دراية الزمان

ج بعضى از رسائل كه بدون اسم در فهرستها بنام على همدانى مذكور است

د شعرگويى مير سيد على همدانى و آثار شعرى او

اشعار جداگانه

چاپ اشتباهى نه غزل على همدانى بنام علاء الدوله سمنانى

چهل و يك غزل در يك شب(چهل اسرار)

سبك شعر على همدانى

مخمسات مستانشاه كابلى

فهرست برگزيده منابع و مآخذ

(الف) بزبان فارسى - عربى و اردو

مجلهها

فهرست آيات قرآن مجيد(به ترتيب سورها)

باب سوم رساله فتوتيه

فصل اول مقدمهاى درباره«فتوت»

معنى و مقصود فتوت

فرق فتوت اسلامى با«فتوت» قبل از اسلام

موضوع فتوت اسلامى

در فتوتنامه سلطانى تأليف ملا حسين واعظ كاشفى سبزوارى آمده است

تاريخچه مختصر فتوت

حضرت على سرمشق فتيان و انعكاس اين مطلب در ادبيات فارسى

على(ع) و اسناد خرقه فتوت

ذكر على(ع) در كتب جوانمردى

در تحفة الاخوان(ص 11) نيز آمده است

فتوت و تصوف

ملامتيه و فتوت

رابطه فتوت، تصوف و ملامت

سخنان بزرگان در حقيقت فتوت

مختصرى در شرايط و آداب و رسوم«فتوت»

در تحفة الاخوان نيز مىخوانيم

امور منافى فتوت

امور لازم براى داوطلب مسلك فتوت

چگونگى ورود در جرگه فتيان

استدلالات فتيان در مورد آداب و رسوم خود

فتوت اجتماعى و تحولات عجيب آن

عيارى و شطارى

يك يادآورى

ترويج فتوت بوسيله بعضى از خلفاء و پادشاهان اسلام

توسعه نظام فتوت با مساعى خليفه الناصر لدين الله عباسى

«اخيت» و رابطه آن با فتوت

مجامع فتيان(لنگرها و زوايا)

حقيقت و اهميت فتوت و اخيت

فتوت در مغرب زمين(اسپانيا و سيسيل)

اصطلاحات مخصوص فتيان

فتوت و مفاهيم آن در ابيات فارسى

از آغاز و انجام فتوتنامه شاعرى به نام عطار

فتوت در شبه قاره پاكستان و هند

فتوت و اصناف مختلف مردم(لوطىها و داش مشدىها)

معايب و آلودگىهائى كه فتوت بدان دچار شد

زوال نهائى فتوت

فتيان تهرانى در قرن نوزدهم ميلادى

خلاصه گفتار در بررسى نهضت فتوت

كتابهاى معروف عربى و فارسى درباره مسلك فتوت

فتوتنامه منظوم از عطار است يا هاتفى؟

فصل دوم سخنى درباره رساله«فتوتيه» مير سيد على همدانى

نسخ رساله فتوتيه( فتوتنامه) و ترتيب تصحيح و علائم اختصارى نسخ

خصوصيات نسخه

فصل سوم متن رساله فتوتيه

در معناى«اخى»

مراتب سهگانه لفظ«اخى»

كلاه و سراويل

سخن بزرگان امت در حقيقت فتوت

صفات فتوت

دو قسم قافله نفوس انسانى

اهل شقاوت

مقبولان

اقسام طاعات

صورت و صفت نماز

دنيا و آدميان

بايستههاى اخى

فصل چهارم تعليقات مختصر بر رساله«فتوتيه»

يك(مربوط به ص 341)

دو(مربوط به ص 345)

سه(مربرط به ص 346)

چهار(مربوط به ص 348)

پنج(مربوط به ص 353)

شش(مربوط به ص 354)

هفت(مربوط به ص 355)

هشت(مربوط ص 359)

نه(مربوط به ص 364)

(ده(مربوط به ص 365)

باب چهارم مشارب الاذواق

چند يادآورى درباره چگونگى تصحيح مشارب الاذواق

چرايى نامگذارى به«مشارق الاذواق»

ثبوت رابطه محبت ميان بنده و حق به دلايل نقلى و عقلى

جلوه محبت

در نسبت محبوبى و محبى

مراتب و صفات محبت

شرح سرودهها

شربنا على ذكر الحبيب مدامة - سكرنا بها ان يخلق الكرم

فلو لا شذاها ما اهتدينا لحانها - و لو لا سناها ما تصورها الوهم

و من بين احشاء الدنان تصدعدت - و لم يبق منها فى الحقيقة الا سم

و ان خطرت يوما على خاطر امرى - اقامت به الافراح و ارتحل الهم

و لو نظر الندمان ختم انائها - لا سكرهم من دونها ذلك الختم

و لو نضحوا منها ثرى قبر ميت * لعادت اليه الروح و انتعش الجسم

و لو طرحوا فى فى حايط كرمها - عليلا و قد اشفى لفارقه و السقم

و لو قربوا من حانها مقعدا مشى - و ينطق من ذكرى مذاقتها البكم

و لو عقبت فى الشرق انفاس طيبها - و فى الغرب مزكوم لعادله الشم

و لو خضبت من كاسها كف لامس - لما ضل فى ليل و فى يده النجم

و لو جلبت سرا على اكمه غدا - بصيرا و من راووقها يسمع الصم

و لو ان ركبا يممو ترب ارضها - و فى الركب ملسوع لما ضره السم

و لو رسم الرافى حروف اسمها على - جبين مصاب جن ابراه الرسم

و فوق لواء الجيش لو رقم اسمها - لا سكر من تحت اللوا ذلك الرقم

تهذب اخلاق الندامى فيهتدى - بها لطريق العزم من لاله العزم

و يكرم من لا يعرف الجود كفه - و يحلم عند الغيظ من لاله الحلم

و لو نال فدم القوم لثم فدامها - لا كسبه معنى شمايلها اللثم

يقولون لى صفها و انت بوصفها - خبير اجل عندى باوصانها العلم

محاسن تهدى الواصفين لوصفها - فيحسن فيها منهم النثر و النظم

و قالوا شربت الاثم كلا و انما - شربت الذى فى تركها عندى الاثم

هنيئا لاهل الدير كم سكروا بها - و ما شربوا منها و لكنهم هموا

عليك بها صرفا و ان شئت مزجها - فعدلك عن ظلم الحبيب هو الظلم

و دونكها فى الحان استجلها به - على نغم الالحان فهى بها غنم

فما سكنت و الهم يوما بموضع - كذلك لم يسكن مع النغم الغم

و فى سكرة منها و لو عمر ساعة - ترى الدهر عبد اطايعا و لك الحكم

فلا عيش فى الدنيا لمن كان صاحبا - و من لم يمت سكرا بها فاته الحزم

على نفسه فليبك من ضاع عمره - و ليس له منها نصيب و لا سهم

باب ششم مجموعه اشعار مير سيد على همدانى

غزليات مير سيد على همدانى موسوم به چهل اسرار

1 ز عكس روى تو يابند مقبولان هدايتها - ز خاك كوى تو يابند مسعودان سعادتها

2 گر براندازد زمانى از جمال خود نقاب - از خجالت در كسوف آرد رخ خود آفتاب

3 درد عشقت كه دواى دل شوريده ماست - يكسر موى از آن هردو جهان نيم بهاست

4 قبله دل آفتاب روى اوست - كعبه جان خاك راه كوى اوست

5 درين ره هركه او ثابت قدم نيست - ره جانش باسرار قدم نيست

6 هر آن دل كز غمش بر وى رقم نيست - نديمش در دو عالم جز الم نيست

7 آنكه از سايه لطف تو نشانى يابد - هركه بيند رخ او تازه روانى يابد

8 دلى را كز غم عشقش سر موئى خبر باشد - ز تشريف بلاى دوست بروى صد اثر باشد

9 هر سحرگه بوى زلفش دل ببالا ميكشد - صورت موهوم را خط در من و ما ميكشد

10 ارباب ذوق در غم تو آرميدهاند - از شادى و نعيم دو عالم رهيدهاند

11 بر جان مستمندان داغى ز غم نهادند - كز سوز او دو عالم در حيرت اوفتادند

12 اى خوش آن دم كين دل از غوغا قدم بيرون زند - در فضاى لا مكان جان خيمه برگردون زند

13 رندان جان فشان چو قدم بر فنازنند - برخوان درد هجر صلاى عنا زنند

14 چون جمالش جلوه برخورشيد تابان ميكند - آفتاب از رشك حسنش روى پنهان ميكند

15 عارفان سر خطاب از كه و صحرا شنوند - رمز پرشور و شتاب از كف دريا شنوند

16 عاشقان عكس رخت در همه اشيا بينند - سر سوداى تو در سينه هويدا بينند

17 هر سرى كز سر عشقش واله و شيدا شود - از بد و نيك وجود خويش بىپروا شود

18 از نفحات قدم حضرت اسما گشود - و ز نسمات كرم صورت اشيا نمود

19 نقاب كبريا روزى اگر از روى بگشايد - هزاران بيدل شيدا زهر سويى برقص آيد

20 اى شده نور خدا از مه روى تو پديد - خرم آنكس كه درين عيد مه روى تو ديد

21 آنكه بر هر ورقى عكس جمال تو بديد - غرق آبىست كه يك قطره بلذت نچشيد

22 از كنار خويش مىيابم دمادم بوى يار - زان همى گيرم بهردم خويشتن را در كنار

23 گر نسيم وادى اسرار خواهى تن گداز - ور تجلى جمال يار خواهى جان بباز

24 در محيطى فكندهام زورق - كه دو عالم دروست مستغرق

25 اى گرفتاران عشقت فارغ از مال و منال - والهان حضرتت را از خود و جنت ملال

26 اى راح روح پرور و اى ريح روح نام - بوى حيات از نفست مىوزد مدام

27 گشته تا محو تجلاى جمالش جانم - ديدهام حسن و جمالى كه درو حيرانم

تا نيفشانى درين ره دامن از جان و جهان - در جهان و جان نيابى فيض اندر سر جان 28

29 نقد حيات خواهى جان كن فداى جانان - كاين است در ره عشق آئين مهربانان

30 تا چند داغ عشقش دارم نهفته در جان - پنهان چه دارم آتش چون دود نيست پنهان

31 راحت ار خواهى بيا با درد او همراز شو - دولت ار جويى برو در عشق او جانباز شو

32 خوشا سرى كه بود ذوق سيرها ديده - بچشم دل رخ اسرار آن سرا ديده

33 سير هماى عشقش والا بود هميشه - ظل جلال حكمش برپا بود هميشه

34 اگر تو بر سر كويش دمى گذر يابى - كنوز غيب دو عالم بيك نظر يابى

35 گر آتش فراقش با صبر يار بودى - اندوه اشتياقش در ديده خوار بودى

36 نقاب عز اگر يكدم ز روى خود براندازى - هزاران بيدل از هر سو در آيد در سر اندازى

37 صبح وصلم دمد از مشرق رويت روزى - شب هجرم شود اندر سر مويت روزى

38 آن دل كه يافت يك دم از كوى تو نشانى - گردد نثار راهش در هر نفس جهانى

39 تو كان گوهر كافى و كان گوهر نونى - چه كاف و نون كه هم از كاف و نون تو افزونى

40 دوش دل در غم او ميزد با جان رايى - كه ترا در پى اين سود نشد سودايى

ميان آب حياتى و آب مىجويى - فراز گنجى و از فاقه در تك و پويى 41

رباعيات

باب هفتم رساله درويشيه

مقدمه مصحح

آفرينش آدمى از دو جوهر

ضرورت پير طريقت

اخلاص و جهاد با نفس

دنيا بازار تجارت طالبان حق است

علامت صدق طلب است

خواص نوع انسان دو طايفهاند

1 - عنوان صحيفة المؤمن حب على بن أبى طالب

2 - ان الله عز و جل يباهى بعلى بن أبى طالب كل يوم على الملائكة المقربين

3 - يا سلمان وصيى و وارثى و مقضى دينى و منجز و عدى على بن أبى طالب

4 - لأعطين الراية غدا رجلا يحب الله و رسوله

5 - و الله لا يدخل قلب الرجل الايمان حتى يحبهم لله و لقرابتهم منى

6 - يا على ان الله تعالى زينك بزينة

7 - يا فاطمة أما ترضين ان الله عز و جل اطلع على أهل الارض فاختار أباك و زوجك

8 - ان عليا وصيى و وارثى

9 - من آذى عليا فقد آذانى

10 - اللهم هؤلاء اهل بيتى

11 - فانى امرت بسد هذه الابواب غير باب على

12 - فالزموا على بن أبى طالب فانه الفاروق بين الحق و الباطل

13 - لا تقعوا فى على فانه منى و أنا منه

14 - الصديقون ثلاث

15 - على يقاتل على تأويل القرآن

16 - اعطيت فى على خمس خصال

17 - كفى و كف على فى العدل سواء

18 - على منى و أنا منه

19 - محمد رسول الله و على أخوه

20 - ان الله جعل ذريتى فى صلب على بن أبى طالب

21 - أ ما ترضى ان تكون منى بمنزلة هارون من موسى

22 - هذا امام البررة

23 - حق على بن ابى طالب على هذه الامة كحق الوالد على ولده

24 - انه ينتقم من الناكثين و المارقين و القاسطين بعدى

25 - صاحب سرى على بن أبى طالب

26 - أعلم امتى من بعدى على بن أبى طالب

27 - أولكم ورودا على الحوض أولكم اسلاما هو على بن أبى طالب

28 - مثل على بن أبى طالب فى الناس مثل قل هو الله أحد

29 - على باب علمى و مبين لامتى

30 - النظر الى وجه على عبادة

31 - على بن أبى طالب نظيرى

32 - على بن أبى طالب يزهر فى الجنة ككوكب الصبح لاهل الدنيا

33 - حب على بن أبى طالب يأكل الذنوب

34 - ان الله عز و جل زوجك فاطمة

35 - أول من يكسى يوم القيامة ابراهيم لخلته ثم أنا لصفوتى ثم على بن أبى طالب

36 - أنا ميزان العلم و على كفتاه

37 - أنا و على من شجرة واحدة

38 - ان الله عز و جل منع القطر عن هذه الامة ببغضهم على بن أبى طالب

39 - على منى مثل رأسى من بدنى

40 - على بن أبى طالب باب الدين

41 - لو اجتمع الناس على حب على بن أبى طالب ما خلق الله النار

42 - قل لمن أحب عليا فليتهيأ لدخول الجنة

43 - لو لم يخلق الله عليا ما كان لفاطمة كفؤ

44 - القرآن مع على و على مع القرآن

45 - على و شيعته هم الفائزون يوم القيامة

46 - ذكر على عبادة

47 - قسمت الحكمة عشرة أجزاء فأعطى عليا تسعة

48 - أوصى من آمن بى و صدقنى بولاية على بن أبى طالب

49 - سلهم يا محمد بما ذا بعثتم؟

50 - أنا المنذر و على الهادى

51 - يسألون عن الاقرار بولاية على

52 - محمد عبدى و رسولى أيدته بعلى بن أبى طالب

53 - لو يعلم الناس متى سمى على أمير المومنين

54 - انى افترضت محبة حب على بن أبى طالب على خلقى

55 - الكلمات التى تلقى آدم من ربه

56 - من كنت مولاه فهذا على مولاه

57 - أنا و هذا حجة الله على خلقه

58 - من أنقص هذا النجم فى منزله فهو وصيى من بعدى

59 - حب على بن أبى طالب حسنة

60 - و من عنده أم الكتاب انما ذلك على بن أبى طالب

61 - ان تولوها عليا و لن تفعلوا تجدوه هاديا مهديا يسلك بكم الطريق المستقيم

62 - انما سميت ابنتى فاطمة

63 - مثلى و مثل أهل بيتى كمثل نخلة نبتت فى مزبلة

64 - حب آل محمد يوما خير من عبادة سنة

65 - انا أهل البيت اختار الله لنا الآخرة على الدنيا

66 - مثل أهل بيتى فيكم كمثل باب حطة من دخله غفر له

67 - سألت ربى عز و جل أن لا يدخل احدا من أهل بيتى النار فأعطانيها

68 - إنى تركت فيكم الثقلين

69 - حب آل محمد جواز على الصراط

باب نهم رساله ذكريه

خواست خداوند بر اظهار قدرت بىغايت و احضار حكمت بىنهايت

لقاء الله

پستى دنيا

همت مردى ببايد بر كنارهگيرى از دنيا

حقيقت آتش عشق

اقسام سالكان طريقت

اركان سلوك

فهرست اعلام و مآخذ و اصطلاحات

كتب و مجلات

اماكن و بلاد

اصطلاحات تصوف و فتوت

احوال و آثار مير سيد على همدانى (با شش رساله از وي) - رياض، محمد - الصفحة ٢٠٤ - ٢٠ - خواطرية

مخلوق خداوندى متحد و متفق ميگردند و بفحواى آيات قرآنى شياطين جنى ببرادران انسى خود وحى ميكنند و هردو گروه در كفران و بطلان حقائق مشاركت مينمايند.

ازين بحث پيداست كه شياطين بالفعل سه گروه دارند معنوى (متحد) و جنى و انسى و گفتار على همدانى بيشتر در رابطه با گروه جنى است.

ميفرمايد كه براى پيروزى مؤمن واقعى و سالك راه حق لازم است كه قواى شيطانى را تحت الشعاع قرار بدهد و برآنها شكست سخت وارد سازد «شياطين الجن» در خواطر انسانها جا دارند و سعى ميكنند كه خلوص نيت در اعمال را از بين ببرند و ريا و بدعملى را در دلهاشان نيكو جلوه دهند. هركس كه ميخواهد از هر شيطانى مصون باشد، بايد ذكر و توجه بخدا را ادامه بدهد. بوسيله «اعوذ خوانى و ورد يا غياث المستغيثين اغثنى» شيطان ميگريزد- ميفرمايد كه در فهماندن و تهيه اين گفتار از كتب و رسائل امام محمد غزالى و شيخ نجم الدين كبرى و تجارب شخصى استفاده كرده است- در اينمورد خوانندگان را به ملاحظه جلد سوم احياء علوم الدين دعوت ميكنيم. على همدانى اين مباحث را در باب ششم ذخيرة الملوك هم آورده است.

بعد از بحثى گسترده پيرامون شياطين، سيد در پيرامون خواطر انسانى مطالبى را ايراد ميكند. ميفرمايد خواطر انسانى چهار قسم دارد: ربانى و ملكى و نفسانى و شيطانى و نفوذ شياطين در يكى از دو قسم آخر است يعنى در خواطر نفسانى يا شيطانى. و خواطر ربانى و ملكى اثر و تأثير شرور شيطانى را نمى‌پذيرد (البته شياطين آن خواطر را نيز احيانا مورد تهاجم قرار ميدهند- سالك واقعى و هدايت‌جو بايد كه در صحبت مردانى باشد كه خواطر ربانى و ملكى دارند و بدين وسيله قلب خود را صيقلى و قوى كند. حضرت رسول ص فرموده است: الايمان عريان و لباسه التقوى و هو حافظ القلوب عن نزعات الشيطان- بحث خواطر را استاد شادروان فاضل بديع الزمان فروزانفر هم در قسمت سوم شرح مثنوى شريف (دفتر اول) بشيوايى و عمق تمام بيان داشته‌اند. خلاصه در رساله‌