فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٦٤ - نظریۀ علامه نائینی

عدالت را برپا نمايد و متعهد به دين خدا و نگهدارنده خويش بر خواست خدا باشد نيست.

٥. پيامبر اكرم (ص) فرمود: «لا تصلح الامامه إلاّ لرجل فيه ثلاث خصال» [١] .

امامت جز براى كسى كه در او سه خصلت باشد شايسته و سزاوار نيست.

نظريه علامه نائينى

علامه نائينى انتقال حكومت از استبدادى به مشروطه را بعنوان نزديك شدن به محور اصلى حكومت اسلامى، با اين بيان واجب مى‌شمرد:

«در نظام استبدادى ظلم در سه بعد انجام مى‌گيرد:

١. ظلم حكام مستبد نسبت به امام معصوم (ع) كه منصب او را بناحق اشغال مى‌نمايند.

[٢] . ظلم به مردم، كه بر مال و جان و عرض مردم سلطه بناحق پيدا مى‌كند.

٣. ظلم به خدا به جهت آنكه حكام مستبد احكام خدا را زير پا مى‌گذارند و حق حاكميت خدا را پايمال مى‌كنند.

بنابر ضرورت شرعى و عقلى بايد تا آنجا كه ممكن است از كميت و كيفيت ظلم كاسته شود تا حكومت به محور اصلى خود نزديك گردد. محدود كردن حكام مستبد به قانون اسلامى و نظارت پارلمان منتخب مردم، موجب تقليل ظلم از سه مرحله‌اى به يك مرحله‌اى مى‌گردد. زيرا بوسيله قانون (اسلام) و مجلس ظلم به خدا (احكام خدا) و به ملت برداشته مى‌شود هر چند كه ظلم به امام معصوم (ع) از جهت اشغال مقام امامت و رهبرى همچنان باقى مى‌ماند٢.

بى‌شك استدلال فوق وقتى درست است كه حكومت فقيه بجاى مشروطه امكان‌پذير نباشد. چنين بنظر مى‌رسد كه علامه نائينى در شرائط سخت استبداد، تنها راه نجات از استبداد را راه نسبى (مشروطه) تصور مى‌كرده‌اند. اكنون كه اين راه، ممكن بلكه عملى شده است، مى‌توان با استفاده از همان استدلال علامه نائينى،

[١] . اصول كافى، ج ١، ص ٤٠٧.

[٢] تنبيه الامه، ص ٨ و ٤٠ و ٨٤ مراجعه شود.