يك سلسله عوامل سياسى جان گرفت و سرانجام در اوائل قرن اخير وهابيان آل سعود بر نجد و حجاز دست انداختند و دولت عربستان سعودى را بنيان نهادند و شيوه حكومت سعودى به برخى از مناطق نفت‌خيز خليج فارس نيز سرايت كرد.

علماى وهابى بر اثر تندروى در تفسير توحيد و سيره سلف، در مبارزه با بدعت و خشونت در عمل، خشم اكثر دانشمندان مذاهب اسلامى را برانگيختند و عملاً به همه مذاهب اسلامى اعلان جنگ دادند، و حكومت سعودى‌ها را در عربستان بعنوان حكومت مشروع اسلامى برسميت شناختند، و از مدتى پيش نيز نام امام المسلمين را بر عناوين شاه سعودى افزودند. امروز جنبش وهابيت به يك حركت سياسى براى پاسدارى از شيوه دولت سعودى تبديل شده است.

٣. كتاب تنبيه الامه و تنزيه المله مرحوم آيت الله نائينى كه اصول انديشه سياسى شيعه را در قالبى مشخص و نظامى قابل ارائه مطرح نمود و اساس حكومت مشروطه ايران را بنيان نهاد.

نهضت مشروطيت كه در جهت رسيدن به حكومت مطلوب اسلامى آغاز گرديد، با انديشه‌هاى سياسى و طرح نظام اسلامى مبتنى بر آن انديشه‌ها، از طرف فقهائى چون مرحوم ملا محمد كاظم خراسانى و شيخ عبد الله مازندرانى و نائينى شكل گرفت و بصورت حكومت مشروطه ايران جامه عمل بخود پوشيد.

مرحوم نائينى مشروطيت را بعنوان طرحى براى نظام سياسى اسلام و مبتنى بر مبانى فقهى شيعه مورد تأييد قرار داد و بر مشروعيت آن استدلال فقهى نمود، و نظام سياسى پارلمانى متكى به آراء عمومى را مشابه دموكراسى پارلمانى غرب معقولترين حكومت دانست، و با قبول اختيارات نامشروع شاه در نظام سلطنتى مشروطه، نوعى قربانى براى تحقيق اين طرح آرمانى اسلامى تقديم نمود، و به مقبوله عمر بن حنظله براى مشروعيت، رأى اكثريت استناد نمود [١] . و براى آنكه اكثريت آراء نمايندگان مجلس قانون‌گذارى از حدود شرع و احكام الهى تجاوز نكند، فقهائى چون مرحوم شيخ فضل الله نورى طرح نظارت فقها بر مصوبات مجلس شوراى ملى را مطرح كردند كه به قانون اساسى مشروطيت، بصورت متمم افزوده شد.

[١] تنبيه الامه، ص ٨٠ تا ٨٤.