فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٢٣ - کلیات

[٨] . نظام شورائى

الف. شورا در قرآن و حديث:

اصل شورا بعنوان شيوه‌اى در مديريت جامعه اسلامى، بر پايه مبانى قرآن و سنت استوار است و با توجه به آيات قرآن كه در زمينه خصائص و شيوه عملكرد مؤمنان (أَمْرُهُمْ شُورى [١] [٦] [٤] ٨; بَيْنَهُمْ‌)١. و نيز بصورت دستورى بر پيامبر (ص) (وَ شٰاوِرْهُمْ فِي اَلْأَمْرِ) [٢] . آمده و نيز با بررسى نمونه‌هاى عملى در سيره پيامبر اسلام (ص) كه در جنگ بدر و احد و خندق و همچنين در جريان عهدنامه پيامبر اكرم با مردم طائف ديده مى‌شود بايد غير قابل ترديد و انكار تلقى گردد.

بويژه كه در روايات اسلامى بر اصل مشورت با صاحب نظران متعهد و خدا ترس تأكيد بسيار شده است تا آنجا كه مشاوره راهى براى كشف واقع (المشاوره استظهار) [٣] . و راه هدايت (الاستشاره عين الهدايه)٤. و خود رأيى و استبداد در برابر مشورت كردن گمراهى شمرده شده (من استغنى بعقله ضل) [٥] . و بهترين مشاوران، خردمندان دانشمند و صاحب‌نظران پرتجربه و دورانديشان خدا ترس معرفى شده است. (خير من شاورت ذووا النهى و العلم و اولو التجارب و الحزم)٦ و (شاور فى امورك الذين يخشون الله ترشد) [٧] .

مشروعيت اصل شورا را مى‌توان به گونه‌اى از اجماع و سيره مسلمين كه از ادله معتبر و منابع فقه بشمار مى‌رود بدست آورد. اصل شورا در اسلام قابل تعميم به همه امور و شئون كشور نيست و در مورد الزامات شرعى و احكام الهى صادق نمى‌باشد: (وَ مٰا كٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَى الله وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ اَلْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ الله وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً مُبِيناً)٨.

مسأله مهم، كيفيت اجراى اين اصل اسلامى است كه به دو صورت قابل تصور است:

[١] شورى، آيه ٣٨.

[٢] آل عمران، آيه ١٥٩.

[٣] غرر الحكم و درر الكلم، آمدى، دانشگاه تهران، ج ١، ص ٥٢.

[٤] همان، ج ١، ص ٢٥٦.

[٥] همان، ج ٥، ص ١٦٩.

[٦] همان، ج ٣، ص ٤٢٨.

[٧] همان، ج ٤، ص ١٧٩.

[٨] احزاب، آيه ٣٦.