فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٣٠ - کلیات

شيوه‌هاى صالح و منتفى كردن زمينه‌هاى بروز منكر و اعمال ناشايست و فساد و تباهيهاست و به همين دليل انجام اين مرحله به گونه‌هاى مختلف امكان‌پذير است و در حقيقت در هر مورد بايد زمينه مناسب آن ايجاد گردد تا به تحقق معروف يا منتفى كردن زمينه منكر بينجامد.

گاه امر به معروف و نهى از منكر بصورت گفتار و نوشتار است و گاه به شكل عمل و وادار نمودن و گاه به برنامه‌ريزى و زمينه‌سازى نياز دارد و بالاخره ممكن است به صورت اجبار نيز تحقق پيدا كند.

طبيعت امر به معروف و نهى از منكر با معنى تعليم و ارشاد و نصح، متفاوت و به گونه‌اى است كه متلازم با عمل و تحقق معروف و ريشه كن شدن منكر است و به همين دليل اين مرحله پس از انجام مراحل سه‌گانه تعليم و ارشاد و نصح انجام مى‌گيرد و قبل از اتمام اين مراحل توسل به امر به معروف و نهى از منكر نادرست است و با موازين اسلام وفق نمى‌دهد. همانگونه كه قرآن به صراحت مسئوليت طلبى را موكول به تعليم و ارشاد مى‌داند: (و ما كنا معذبين حتى نبعث رسولاً) [١] .

با اجراى مرحله چهارم نظارت عمومى، موانع و سدهاى بزرگ توسط خود مردم در همه ابعاد و اعماق جامعه در برابر هر نوع انحراف و ستم و فساد و گمراهى ايجاد مى‌گردد و جهت حركت جامعه به سمت خير و معروف و اعمال صالح و سازنده و مفيد قرار مى‌گيرد و مردم خود پاسدار خط صحيح حركت جامعه مى‌شوند.

قرآن به دليل عمل به اين فريضه بزرگ، جامعه توحيدى اسلامى را امت نمونه و ممتاز و خير امم مى‌نامد: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِالله‌) [٢] .

و از سوى ديگر ترك اين فريضه بعنوان عامل اصلى فاجعه‌هاى پيش‌بينى نشده و اجتناب‌ناپذير از زبان پيامبر آمده است: اذا امتى تواكلت الامر بالمعروف و النهى عن المنكر فليأذنوا بوقاع من الله. [٣] .

[١] اسراء، آيه ١٥.

[٢] آل عمران، آيه ١١٠.

[٣] وسائل الشيعة، جلد ١١، ص ٣٩٤.