فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٥٧ - نقش عوامل مختلف در نهضت مشروطیت

مى‌دادند و هوادار فرهنگ و تمدن غرب بودند و تلاش بر آن داشتند كه براى ترقى ايران الگوهاى خارجى را در اين كشور پياده كنند.

٥. گروهها و انجمنهاى سياسى‌اى كه قبل از فرمان مشروطيت در زمينه‌سازى نهضت مشروطيت سهم بسزائى داشته و به علت فشار استبداد معمولاً بطور مخفيانه و يا در خارج كشور تشكيل مى‌شده‌اند.

جمعيت فراماسونرى يا انجمن فراموشخانه كه از نخستين گروهها و انجمنهاى سياسى است كه در سال ١٢٧٦ بوسيله ميرزا ملكم خان در ايران تأسيس گرديد و با شعار آشنا ساختن ملت به نظام تمدن اروپائى و دفاع از آزاديها و حقوق مردم، عده‌اى از اشراف‌زاده‌ها و رجال سياسى را به خود جذب كرد.

اين انجمن كه طى اعلاميه دولتى مورخ ١٢٨٧ تعطيل گرديد بعدها به نامهاى ديگر و به صورت كاملاً سرى كار خود را ادامه داد.

در سال ١٣٢٢ انجمن مخفى با عضويت شصت تن از سران آزاديخواهان در تهران تشكيل گرديد و هدف انجمن مخالفت با استبداد و برقرارى آزادى اعلام شد.

اين انجمن را سيد محمد صادق طباطبائى رهبرى مى‌كرد.

كميته انقلاب مركب از نه نفر از رجال آزاديخواه بود كه معمولاً جلساتش را بعد از نيمه شب تشكيل مى‌داد و افرادى چون ملك المتكلمين، بهار و سيد حسن تقى‌زاده و سيد محمد رضا مساوات در آن شركت داشتند.

انجمن اخوت كه بصورت مجمعى براى روشنفكران تلقى مى‌شد و انجمن ملى تبريز و انجمن سعادت و كميته آزاديخواهان لندن و انجمن ايرانيان مقيم پاريس و كميته اختلاط در كشور عثمانى و انجمن آل محمد به رهبرى شيخ فضل الله نورى و انجمن فتوت، از عوامل بيدارى افكار و تهييج توده‌ها و حركتهاى سياسى و زمينه‌سازى جنبش مشروطيت و تحولات آن بشمار مى‌رفت. برخى از مورخان تعداد انجمن و گروههاى سياسى را كه در جريان مشروطيت نقش داشته‌اند ١٣٠ تا ١٤٤ انجمن و گروه دانسته‌اند.

٦. مطبوعات و جرايد نيز به نوبه خود در نشر افكار آزاديخواهى و نهضت مشروطيت تأثير قابل توجهى داشتند. روزنامه وقايع اتفاقيه كه در سال ١٢٦٧