فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٥٦ - نقش عوامل مختلف در نهضت مشروطیت

و چه آن زمان كه سيد در خارج ايران مشغول فعاليت بود در بيدارى مردم ايران نسبت به دو خطر بزرگ استبداد داخلى و استعمار خارجى تأثير فراوان داشت.

از اينرو على رغم ناخالصيهايى كه در نهضت سيد بنابر شرايط خاص زمان پديد آمد ارتباط نهضت مشروطيت با نهضت سيد قابل انكار نيست.

٤. روشنفكران و تحصيلكرده‌هاى خارج كه در مدت اقامت در كشورهاى اروپائى، با افكار جديد و مسائل سياسى بويژه با پاره‌اى از حقوق و آزاديهاى غربى آشنا شده بودند در اشاعه شعارهاى جديدى چون آزاديخواهى و حقوق و حاكميت ملت و مبارزه ملى بر ضد استبداد، كه مفاهيم آن در قالب اصطلاحات اسلامى براى مردم مطرح بود سهم بسزائى داشتند.

ولى اين روشنفكران به دليل جايگاه اجتماعيشان كه معمولاً نشأت گرفته از دامن اشراف و خانواده‌هاى وابسته به دربار بود (و به همين دليل امكان تحصيل در خارج را يافته بودند)، شيفته تمدن غرب و موج آزاديخواهى دنياى فرنگ شده بودند و در حل مشكلات كشور الگوهاى غربى را تنها راه مى‌پنداشتند و اين خودباختگى و غربزدگى - على رغم نقش مثبتى كه روشنفكران در قيام مشروطيت داشتند - عامل عمده انحراف مشروطيت از هدفها و آرمانهاى مردم قيام كرده مسلمان ايران گرديد و موجب گرايشها و وابستگيها و بالاخره سقوط مشروطيت در دامن استعمار بريتانيا شد.

در دوران ناصرى، امير كبير و ميرزا ملكم خان و ميرزا يوسف خان مستشار الدوله از بنيانگذاران نهضت فكرى جديد بودند. چنانكه تنظيم اولين كتابچه قانون شامل اصول اداره ديوان عدليه در سال ١٢٧٩ هجرى قمرى، تشكيل شوراى دولتى داراى شش وزارتخانه در سال ١٢٧٥، تشكيل مجلس مشورت وزراء با نه وزير به سال ١٢٨٩، سازمانهاى جديد التأسيسى چون اداره پليس، پستخانه، پست و تلگراف و تلفن و افتتاح مدارس به سبك جديد، از آثار نهضت فكرى اين دوره است كه در آغاز جنبش مشروطيت به چشم مى‌خورد.

در دوران مشروطيت نيز تقى‌زاده نمونه روشنفكرانى است كه در تحولات مشروطيت نقش عمده‌اى داشتند و جناح خاصى را در مجالس مقننه تشكيل