صلى اللّه عليه و سلّم: إنّ الرّفق لو كان خلقا لما رأى النّاس خلقا أحسن منه، و إنّ الخرق لو كان خلقا لما رأى النّاس خلقا أقبح منه. [١] و هر گاه كه در اين مقامات تأمّلي بسزا رفت و فضايل عفو و احسان مقرّر گشت همّت بر ملازمت آن سيرت مقصور شود و وجه صلاح [٢] و طريق صواب در آن مشتبه نگردد. و پوشيده نيست كه آدمي از سهو و غفلت و جرم و زلّت كم معصوم تواند بود، و اگر در مقابله اين معاني و تدارك اين ابواب غلوّ جايز شمرده شود مضرّت آن بمهمّات سرايت كند

ز ابتداى كون عالم تا بوقت پادشاه‌		از بزرگان عفو بوده‌ست از فرو دستان گناه‌
خاصه در ايّام [٣] شاهي كز پى انصاف او		كهربا را نيست آن يارا كه گردد گرد كاه‌
من كه از تدبير خصمان خورده بودم زخم تير [٤]		زنده ماندم تا بروز محشر از اقبال شاه‌
جان من بخشيده شاهي است كاندر عصر او [٥]		چند شاه تاج بخش است و امير ملك خواه‌
خسرو سيّارگان بايد كه اين شش بيت را		باز گرداند بنوك تير [٦] بر رخسار ماه‌
تا بياموزند شاهاني كه زر بخشند و سيم‌		جان و تن بخشيدن [٧] از سلطان دين بهرام شاه‌

در جمله بايد كه اندازه اخلاص و مناصحت و هنر و كفايت آن كس كه در معرض تهمتي افتاد نيكو بشناسد؛ اگر در مصالح بدو استعانتي تواند كرد و از راى و امانت او دفع مهمّي تولّد تواند كرد در تازه گردانيدن اعتماد بر وى مبادرت نمايد و آن را از ريب و عيب خالي پندارد، و قوّت دل او از وجه استمالت و تألّف [٨] بقرار معهود باز رساند و اين حديث را

______________________________
[١]. (١) تا (٢) إنّ الرّفق لو ... بدرستي كه نرم خوئي اگر آفريده‌اي بودي نديدندي مردمان آفريده‌اي نيكوتر از وى، و بدرستي كه درشت خوئي اگر آفريده‌اي بودي نديدندي مردمان آفريده‌اي زشت‌تر از وى- ولي حديث نبوي بدين لفظ نيافتم. در اساس كلمات «أحسن منه ... النّاس خلقا» از قلم افتاده است.

[٢]. (٤) وجه صلاح در اساس: خير و صلاح.

[٣]. (٨) در ايّام المستبصر: اندر عصر.

[٤]. (٩) زخم تير المستبصر و ديوان مختاري: تير قصد.

[٥]. (١٠) كاندر عصر او چنين است در اساس و ساير نسخ كليله و المستبصر و همه نسخ ديوان.

[٦]. (١١) بنوك تير المستبصر و نسخ ديوان: بكلك تير.

[٧]. (١٢) جان و تن بخشيدن المستبصر و ديوان: رسم جان بخشيدن. اين شش بيت در ديوان مختاري و عقد العلى بنام مختاري و در كتاب المستبصر تأليف ابن المجاور بنام فضل اللّه غزنوي ثبت شده است.

[٨]. (١٦) تألّف رجوع شود به ٢٥٧/ ٣ و ٢٦٧/ ٤ ح.