احوال و آثار مير سيد على همدانى (با شش رساله از وي) - رياض، محمد - الصفحة ٩٩ - ١ - ذخيرة الملوك

ولى از دو چاپ ديگر بهتر است.

ذخيرة الملوك مهمترين و بزرگترين آثار مير سيد على همدانى است كه موضوع آن علم اخلاق و سياست مدنى است. و شايد دومين كتاب مهم فارسى باشد كه در سياست مدنى تاليف گرديده است (پس از اخلاق ناصرى تأليف خواجه نصير الدين طوسى م ٦٧٢) ولى از لحاظ مضمون و لهجه ناصحانه و بى‌باكانه كه اين كتاب دارد در ميان كتب معروف فارسى كه در علم اخلاق نگاشته شده است‌[١] اين يكى بى‌نظير و با هيچ يك قابل مقايسه نيست و از حيث موضوع بايد كه جزو كتب بسيار مهم فارسى در فلسفه اخلاق و سياست مدنى به شمار آيد.

اين كتاب چنان‌كه در مقدمه آن آمده براى نصيحت و راهبرى امراء و پادشاهان و ارادت‌مندان و به التماس كسانى از آنان نوشته شده است- كتاب بسيار جامع و جالب است و در بيان اهميت آن به ياد آورى اين نكته اكتفا مى‌نمايد كه تمام آن به زبانهاى لاتين و فرانسه‌[٢] و تركى‌[٣] و اردو[٤] و قسمتى از آن هم به زبان پشتو ترجمه شده است‌[٥].

اگرچه اين كتاب سه بار بچاپ رسيده ولى باز هم به چاپ منقحى از آن احتياج هست. و شايد بهمين علت استاد حكمت در مقاله مذكور خود ميفرمايد يكى از آثار لطيفه نثر فارسى‌[٦] در قرن هشتم كتابى است بنام «ذخيرة الملوك» كه هنوز در پرده اختفا مستور ميباشد و چون شاهدان خوبروى در گوشه كتابخانه‌

[١] - اخلاق ناصرى و اخلاق جلالى تاليف علامه جلال الدين محمد دوانى، م ٩٠٨ ه و اخلاق محسنى يا اخلاق محسنين از واعظ كاشفى م ٩١٠ ه

[٢] - ر- ك كشير، ج ١ ص ٩٠.

[٣] - بوسيله آقاى مصطفى بن شربان سرورى( دفتر اياصوفيا: مرتبه ابو المسعود ص ١٧٢).

[٤] - بنام« نهج السلوك» بوسيله مرحوم مولوى غلام قادر چاپ لاهور ١٣٣١ ه ق.

[٥] - مخزن اسلام تاليف آخوند درويزه در قرن دهم هجرى نسخه خطى شماره ٢٦٣٢( دفتر هند- لندن).

[٦] - يغما( ١) ص ٢٤٥- ٢٤٧.