احوال و آثار مير سيد على همدانى (با شش رساله از وي) - رياض، محمد - الصفحة ١٥٢ - ٢٣ - سير و سلوك(حق اليقين)

در توصيف ارباب سير و سلوك واقعى ميفرمايد كه آنان برشريعت و طريقت هردو عامل هستند- اينان «عياران كوى طريقت و جان‌بازان چهار سوى حقيقتند كه دامن همت از لوث قذارت شواغل در كشيدند و بساط رسوم و عادات را بقوت عزم طى كردند و به معول نفى خانه هستى را برانداختند و به جاروب تنزيه خلوتخانه شهود از خاشاك اغيار بروفتند و پروانه وجود موهوم بر شعله شمع جلال احديت بسوختند و در خم‌ صِبْغَةَ اللَّهِ‌[١] برنگ حقيقت بى رنگى از فضاى لا مكان سر برآوردند و از عقود تكاليف و قيود جهالت آزاد گشتند.

اين طائفه شاهدان حضرت جلال و مشهودان بارگاه جمالند ...»

ميفرمايد كه سالكان بقدر استعداد ازلى خود در فضاى سلوك طيران ميكنند:

«جميع انواع و اصناف موجودات علوى و سفلى سايران جلوه جناب حضرت ذو الجلال‌اند و سالكان طريق وصول به مرجع امور و مقصد آرند كه و ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها»[٢] و كمال سير هر فردى از افراد وجود به مرتبه از مراتب عالم ملكوت كه مصدر ظهور وى است بمقتضاى استعداد وى منتهى گردد كه‌ وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ‌[٣].

سيد در استدلال بر مطالب خود به آيات قرآنى و اخبار رسول ٦ هم استناد ميفرمايد مثلا اين عبارت را درباره گوناگونى طبائع مردمان ملاحظه نمائيد: «اى عزيز درجات مراتب قوافل نفوس انسانى هم به كمال و امتياز از جميع مظاهر وجود در ملاحظه انوار جبروتى. و مطالعه انوار ملكوتى متفاوت افتاد و مستسقيان زلال ظهور معارف را از خمخانه‌ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ‌[٤] بواسطه اقداح شراب صرف تجليات ذاتى آثار نتائج مختلف ظاهر گشت ناقص و كامل و اكمل و مكمل و تنزيل ربانى شاهد اين معنى است كه‌ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَخْلُقُ ما يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ. أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَ إِناثاً وَ يَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً

[١] - اشاره به آيه ١٣٨، البقره.

[٢] - آيه ٦، هود.

[٣] - آيه ١٦٣، سوره الصفت.

[٤] - آيه ٣٢، سوره الزخرف.