احوال و آثار مير سيد على همدانى (با شش رساله از وي) - رياض، محمد - الصفحة ١٤٢ - ١٨ - اصطلاحات صوفيه

كتب اهدائى آقاى حكمت) كتابخانه ملى فرانسه (ر ك بلوشه، ص ١٥٧)، تاشكند شماره ٢٣٨٣ (ر ك فهرست جلد ٣) و نسخه‌اى هم در كتابخانه دانشگاه پنجاب لاهور.

اين رساله در سال ١٩٠٤ م بتوسط مرحوم حافظ شمس الدين احمد در لكهنو بچاپ رسيده و اينك كمياب است. رساله به عراقى همدانى هم منسوب شده است ولى گويا از آن عراقى رساله ديگر است و جدا از اين.

رساله مشتمل بر معانى مختصر متجاوز از سيصد لغت و اصطلاح صوفيانه و توضيحاتى پرامون آن‌ها است. بيشتر اين رساله مصطلحاتى است كه در نظم و نثر صوفيه ديده ميشود و سيد ميفرمايد كه منظورش از تأليف اين رساله رفع اشكالات مردم است در فهميدن اين اصطلاحات- معانى و مرادات اصطلاحات بسيار مختصر ولى به زبان ساده و واضح نوشته شده است- مثلا: «سير جذبه الهى را گويند گاهى سلوك بر او مقدم و گاهى او بر سلوك مقدم- حسن جمعيت كمالات در يك ذات ...[١] و اين جز حق را نشايد. شوخى كثرت التفات ... كرشمه التفات ... جنگ امتحانات الهى ... بانواع بلاى ظاهر و باطن- صلح قبول اعمال و عبادات ... بوسايط قرب بام محل تجليات ... شهر وجود مطلق ...

ده وجود مقيد مستعار ... جانان صفت قيومى ... كه قيام جمله موجودات با اوست. ميخانه عالم لاهوت ... زلف غيب هويت ... كه كس را بدان راه نيست. رندى قطع نظر است از انواع اعمال ظاهر. ابرو اهمال كردن و سقوط سالك است از درجات بواسطه تقصيرى كه ازو در وجود آيد- لا ابالى باك نداشتن از هرنوع را گويند كه پيش آيد و گويد و كند. ترسا معانى و حقائق را گويند وقتى كه دقيق باشد- طامات معارف ... سماع مجلس ... بعثت وحى ...

بالهام صريح- ساربان راهنما ... گوهر معانى ...»

درين رساله مولف كلمات را به سه دسته تقسيم و هركدام را جدا ذكر كرده است: اول آن‌چه مربوط به عاشق (محب) است دوم آن‌چه مربوط به معشوق (محبوب) است و سوم آن‌چه مربوط به ميخانه است. بعضى از اصطلاحات معروف كه آنها را معنى كرده در ذيل ميآوريم:

[١] - كلمات« را گويند» را براى گريز از تكرار حذف كرده‌ايم.