احوال و آثار مير سيد على همدانى (با شش رساله از وي) - رياض، محمد - الصفحة ١٢٦ - ٨ - عقليه

نسخ عكسى: ٦٧٢، ١٦٦٦ (كتابخانه مركزى)

اين رساله در فضيلت عقل انسانى با توجه به آيات قرآن مجيد و احاديث پيغامبر ٦ و اقوال صحابه و تابعين و بزرگان نوشته شده است. رساله به دو باب تقسيم شده است:

باب اول: فضل و برترى عقل انسانى (طبق آيات قرآنى و اخبار رسول ص و اقوال بزرگان) باب دوم: در بيان اسامى و صفات عقل انسانى.

باب سوم: در تفاوت درجات خلق از جهت اكتساب انوار حقائق عقلى.

ميفرمايد كه فضل عقل موجب تفوق و رجحان طبقات مختلفه خلق ميگردد و عقل ملكه وهبى است‌ «ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ»[١]

سيد به حديث معروف اول ما خلق اللّه العقل (كه در روايت ديگر بجاى عقل كلمه «علم» آمده است) استشهاد ميكند و مينويسد: نزد ارباب عقول مقرر است كه سبب شرف رتبت و امتياز نوع انسان بر حيوانات ديگر علم است و اقتباس حقائق اين حظ خطير ممكن نميگردد الا بواسطه ترجمان عقل ...»

اما هرعقل براى نوع انسان موجب بهبود و رحمت نيست تا اينكه آن را بآداب و آئين‌هاى رحمانى تربيت كرده باشيم. بنابرين عقل دو قسم است:

عقل رحمانى و عقل شيطانى. عقل وقتى كه در تخريب و هدم بناهاى اخلاقى و دينى بكوشد و مانند شتر بى‌مهار راه و رسم مسافرت در اين عالم را نشناسد آن عقل شيطانى است. البته عقل رحمانى نشان دهنده راه منزل مقصود و موجب بركات دنيا و نجات اخروى است: «وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ‌ لا يضيع اجر الْمُحْسِنِينَ»[٢]

در بيان فضل عقل از آيات زير شواهدى ميآرد و ميفرمايد كه بايد بكمك علم در اجلال و تنوير عقل بكوشيم:

«... إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى‌ ...»[٣] «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌

[١] - آيه ٤ سورة الجمعة.

[٢] - آيه ٦٩ سوره العنكبوت.

[٣] - آيه ١٢٨ سوره طه.