اين اشكال جز يك پيشداورى چيز ديگرى نيست و ما در فصل چهارم در پيرامون آن سخن خواهيم گفت و روشن و ثابت خواهيم كرد كه سنت و سيره مسلمانان پشتيبان جواز چنين سوگند است هر چند در «فصل خصومت» بايد فقط به خدا سوگند خورد. جالب توجه، استدلالى است كه بر اين مطالب دارند و مى گويند:

«فإنّا جعلنا المخلوق بمرتبة الخالق، والخالق بمرتبة المخلوق لأنّ المحلوف به أعظم من المحلوف عليه، ولذلك كان الحلف بالشيء دليلاً على عظمته وأنّه أعظم شيء عند المحلوف عليه».

«لازمه يك چنين سوگند، اين است كه مخلوق را در رتبه خالق و خالق را در رتبه مخلوق قرار دهيم، زيرا چيزى كه بر آن قسم ياد مى شود پيوسته از كسى كه براى او قسم انجام مى گيرد، بزرگتر است».

ما فكر مى كنيم پاسخ اين استدلال نياز به بيان بيشترى ندارد. ريشه اين

[١] مجموع اين پرسش ها ، در كتاب «التوصل إلى حقيقة التوسل»، صفحات ٢١٥ تا ٢٢٢ وارد شده است.