٢. ملاك در تقسيم اشيا، به غايب و حاضر، پنهان و آشكار، علم محدود انسان است، از آن جا كه برخى از اشيا در محيط حس و علم او قرار دارند وبرخى ديگر از قلمرو احساس و ابزار ارتباط او با خارج، بيرون مى باشند، اشيا و حوادث در نظر او به دو نوع تقسيم شده اند برخى حاضر و برخى ديگر غايب وپيرو همين تقسيم، آگاهى او نيز بر دو نوع منقسم گرديده است، آگاهى ازغيب، و آگاهى از شهادت و محور تمام اين تقسيم ها علوم محدود و ابزار نارساى ادراكى انسانى است.

اگر اين جهت را ناديده بگيريم وموجودات را با علم محيط خدا بسنجيم، علمى كه تمام موجودات جهان از ريز و درشت، زمينى و آسمانى

[١] الفصول المهمة، تأليف ابن صباغ مالكى، ص ٢٤، و غيره.
[٢] نهج البلاغه عبده، خطبه ١٠٤.