معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٠٩ - ديدگاهها درباره تفسير به رأى

شده بدون محض از تخصيص يا تقييد موجود در بيانات ائمه (ع) عمل كند. البته تفسير به رأى است.[١]

استاد معرفت در توضيح اين ديدگاه مى‌نويسد:

معناى حرف ايشان اين است كه عمل به ظاهر لفظ كه مستند به دليل وضعى، عموم، اطلاق يا قراين حاليه و مقاليه باشد، تفسير به حساب نمى‌آيد، چه اينكه تفسير، بر طرف ساختن ابهام از لفظ دشوار براى ظاهر شدن معناى آن است و اين ابهام و اشكال در جايى كه‌ اصالة الحقيقه‌ يا اصالة الاطلاق‌ يا يكى از اصول لفظيه جارى باشد، ايجاد نمى‌شود.

اما اگر نارسايى در لفظ باشد كه موجب ابهام معنا گردد، براى رفع ابهام، نيازى به تفسير خواهد بود ... بنابراين [ديدگاه آيت‌الله‌ خوئى‌] تفسير به رأى كه شرعاً و عقلًا مذموم و ممنوع است، تنها اين‌گونه موارد تشابه يا سراسر فرو رفته در ابهام را شامل مى‌شود. پس آنچه استاد بزرگوار فرمودند ظاهراً از موضوع بحث خارج است.[٢]

ظاهراً به خاطر وجود كلمه فتوا در تعبير آيت‌الله‌ خوئى، فرمايش ايشان در خصوص مطلقات و عمومات- يا آيات فقهى- جارى مى‌شود، كه يك بخش از آيات قرآن كريم است. در حاليكه تفسير به رأى به اين موضوع منحصر نيست؛ زيرا لفظ (قرآن) و كتاب و كلام الهى در روايات تفسير به رأى مطلق بوده و شامل آيات احكام، عقايد و غير آن مى‌شود و اگر كسى آيات مربوط به عقايد و جز آن را بدون قراين عقلى و نقلى «اعم از آيات و روايات اهل بيت (ع)» تفسير كند، تفسير به رأى حرام و ممنوع است.

جالب آنكه علامه‌ طباطبايى‌ تفسير به رأى را به معناى استفاده از غير قرآن (حتى روايات) در تفسير مى‌داند، اما آيت‌الله‌ خوئى‌ تفسير به رأى را عدم استفاده از روايات در تفسير قرآن مى‌داند.[٣]

٤. ديدگاه‌ ذهبى‌ درباره تفسير به رأى: استاد معرفت، با اينكه به سخت كوشى و تلاش‌ على محمد حسين ذهبى‌ معترف است، اما در مورد تفسير به‌

[١] . سيدابوالقاسم خوئى، البيان فى تفسير القرآن، ص ٢٦٩.

[٢] . محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، ص ٦٥.

[٣] . محمدعلى رضايى اصفهانى، روش‌ها و گرايش‌هاى تفسيرى قرآن، ص ٣٧٧.