معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٣١ - و انواع تفسير موضوعى

استغناى از تفسير تجزيه‌اى (ترتيبى) نمى‌باشد و اين برترى هيچگاه به معناى جايگزين روشى در جاى روش ديگر و طرد كلّى تفسير تجزيه‌اى و برگرفتن موضوعى نيست، بلكه فى‌الواقع افزودن روشى است به روش ديگر. زيرا تفسير موضوعى در مقايسه با تفسير ترتيبى جز گامى به پيش نيست و استغناى او تفسير تجزيه‌اى به واسطه تفسير موضوعى معناى محصّلى ندارد.[١]

بنابراين رابطه تفسير ترتيبى و موضوعى، طولى است و كمالى؛ يعنى ما در تفسير موضوعى، آيات را در ظهور ارتباطى‌شان، با توجه به عنصر سياق و قرائن لفظى و لبّى پيوسته و گسسته كاملًا بررسى و فهم‌ها و برداشت‌هاى ترتيبى آياتِ مورد نظر در موضوع خاص را به يكديگر عرضه كرده و نظريه قرآنى را استنباط كنيم.

برخى مفسران عاليقدرِ ديگر نيز در اين باره چنين سخن گفته‌اند:

تفسير موضوعى در رتبه بعد از تفسير ترتيبى است. مفسّرِ تفسير موضوعى ابتدا بايد از اول تا آخر قرآن را به نوبه خود بررسى نموده و حضور ذهنى و علمى داشته باشد، كه اگر آيه‌اى از قرآن مطرح شد، بعيدالذهن از آن نباشد، آن‌گاه پس از آشنايى با مضمون آيات و با سرمايه تفسير ترتيبى به سراغ تفسير موضوعى بيايد و موضوعى را انتخاب كرده و آيات مربوط به آن موضوع را جمع‌آورى كرده و بررسى كند.[٢]

و. انواع تفسير موضوعى‌

موضوعات مورد توجه در تفسير موضوعى در حوزه شيعى و به خصوص ايران، بيشتر به مباحث فقهى و معارفى شامل عقايد، اخلاق و اجتماعيات معطوف شده است. استاد فقيه آيت‌الله معرفت در فصل چهاردهم كتاب‌ تفسير و مفسران‌- كه درباره تفسير موضوعى است- از عدم شمول نگاشته‌هاى تفسير موضوعى به موضوع‌هاى لفظى و فنى قرآن انتقاد مى‌كند و آن را متأثر از تعريف جديد تفسير موضوعى مى‌داند. ايشان معتقد است كه بر اساس مصطلح‌

[١] . شهيد محمدباقر صدر، المدرسة القرآنية، صص ١٧ و ١٨.

[٢] . عبدالله جوادى آملى، زن در آئينه جلال و جمال، ص ٤٩.