معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٢٧ - ذكر چند نمونه

كامل‌تر و دقيق‌تر آيات نقش اساسى دارد. آگاهى از اصول و قواعدى كه دستيابى به اين وقايع تاريخى نقل شده در منابع و داورى در مورد درستى و نادرستى گزارش‌هاى تاريخى در گرو آن‌ها است، يكى از علومى است كه در تفسير آيات نقش به‌سزايى دارد.[١]

علاوه بر آن نقش دانش تاريخ در كشاندن مفسر به فضاى قرائن حاليه و مقاليه عصر نزول نيز بسيار مهم است. يكى از ابهامات حاكم بر آيات براى ما اين است كه با مخاطب عصر نزول از نظر اشراف بر قرائن حالى و مقالى هم افق نيستيم و تاريخ يكى از راه‌هاى هم افق شدن ما با آنان است.

ذكر چند نمونه‌

استاد در ذيل كريمه‌ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ‌[٢] كه مورد سوء استفاده مجسمه و مشبهه قرار گرفته است، مى‌نويسد:

آيه در مورد يهوديانى نازل شده است كه گمان مى‌كردند نماز بايد مثل گذشته هنوز رو به طرف بيت‌المقدس اقامه شود و در نكوهش تغيير ناگهانى قبله مسلمين مى‌گفتند: كه اگر رو به بيت‌المقدس نماز خواندنشان ا تجاه الي الله بوده است، پس رو به كعبه نماز خواندن ا تجاه الي غير الله است. و اين آيه در رد اين اعتراض نازل شد كه خداوند متعال محصور در جهت يا مكان خاصى نيست ... يعنى همه جهات مخصوص خداوند و در تحت مالكيت او است و خداوند مخصوص به مكانى خاص نيست و رو به بيت‌المقدس نماز خواندن اعتبارى است نه ...[٣]

در ذيل كريمه‌ ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى‌ ...[٤] روايتى را بخارى‌ و مسلم‌[٥] آورده‌اند كه مضمونش چنين است: هنگام وفات حضرت‌ ابوطالب، پيامبر بر بالين او حاضر شد و ابوجهل‌ و عبدالله‌

[١] . ر. ك: روش‌شناسى تفسير قرآن، ص ٣٧٠.

[٢] . بقره، آيه ١١٥.

[٣] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، ص ١٤٧.

[٤] . توبه، آيه ١١٣.

[٥] . بخارى، صحيح البخارى، ج ٢، ص ٨٧.