معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٥٦ - علم الموهبه اكتسابى است يا اعطايى؟

حاصل آمده از علم الموهبه در تفسير، به شخص واجد علم الموهبه وابسته است. هرگاه مفسر، قوى و داراى روحى مجرد و آرا و مرتبط با عوالم بالاتر باشد و از طرف ديگر بر اسلوب بيان و كيفيت برهان آشنا باشد، مى‌تواند يافته‌هاى خود را بيان و در مواردى برهانى كند. چنان‌كه‌ محى‌الدين ابن عربى‌ و ملاصدرا، و ديگران در اين راه موفق بوده‌اند. علاوه بر شخص مفيض و افاضه‌كننده، شخص مستفيض و فيض برنده نيز در اين داد و ستد مفاهيم عرفانى دخيل است و هر قدر قوى‌تر باشد، مطالب عرفانى را از واجدان آن بهتر مى‌تواند بفهمد و دريافت كند.

علم الموهبه اكتسابى است يا اعطايى؟

برخى معتقدند علم الموهبه اعطايى است و خداوند بدون در نظر گرفتن تلاش بنده، آن را به هر كس كه اراده كند عطا خواهد كرد. طبق اين نظريه، كسى نمى‌تواند ادعا كند كه خود چنين مقامى را كسب كرده است، بلكه خداوند به سبب لطف خود به بندگان و طبق مصالحى آن را مى‌بخشد.

گروه ديگرى بر آنند كه خداوند اين مقام را همانند مقام‌هاى ديگر، بعد از تلاش بنده و به سبب زحمت و رياضت بسيار او، عطا مى‌كند؛ در نتيجه مى‌توان گفت بنده با اراده، خواست، زحمت و رياضت خويش آن را تحصيل و كسب مى‌كند. طبق اين نظريه، علم الموهبه اكتسابى خواهد بود.

از گفته استاد معرفت و نقل كلام‌ سيوطى‌ توسط ايشان، روشن مى‌شود كه مرحوم استاد به نظريه دوم معتقد بوده است، زيرا ايشان اين نظريه را مى‌پسندد كه بنده با اعمال نيك خود اسباب تحصيل علم الموهبه را در وجود خويش ايجاد مى‌كند؛ در نتيجه علم الموهبه پديدار مى‌گردد.[١]

به نظر مى‌رسد كه مى‌توان نظريه‌اى اعتدالى ابراز داشت و گفت: درست است كه اعمال صالح بنده در تحصيل علم الموهبه كارساز است، اما علت تامه آن نمى‌تواند باشد. علت تامه حصول علم الموهبه تلاش بنده و لطف خداوند

[١] . ر. ك: تفسير و مفسران، ج ١، ص ٥٨.