معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٢ - ٥ محمد بن كعب قرظى(م ١١٨ ق)

پيامبران، امت‌هاى آنان و رستاخيز، به كتاب‌هاى تفسير و تاريخ اسلامى راه نيافت، جز آنكه اين دو در آن نقش داشتند.[١]

احاديث‌ وهب‌ از طريق برادرش‌ همّام بن منبّه‌ در صحيح‌ مسلم‌ و بخارى‌ آمده است.[٢] داستان فريب خوردن‌ آدم‌ (ع) در بهشت، نمونه‌اى از روايات اسرائيلى او است كه‌ طبرى‌ در تاريخ خود نقل كرده است.[٣] وى را يكى از منابع اصلى نشر و گسترش انديشه جبرگرايى دانسته‌اند. احمد بن حنبل‌، وى را متهم به «قَدَر»[٤] شمرده، ولى سپس از آن دست برداشته است.[٥]

وى كتابى نگاشته با عنوان‌ كتاب المبتدأ كه به اعتبار اين كه از مصادر اسرائيلى گرفته شده، به نام اسرائيليات ناميده شده است.[٦]

٥. محمد بن كعب قُرَظى (م ١١٨ ق)

وى از مفسران معروف مدينه در عهد تابعين بوده است كه در اواخر خلافت امام‌ على‌ (ع) تولد يافته و در سن ٧٨ سالگى از دنيا رفته است.[٧] پدرش، دانشمندى يهودى بود كه در بنى‌قريظه اسير شده است.[٨] وى از جمله قصه‌سرايان بوده و درباره افسانه غرانيق و نيز در تفسير آيه ٢٤ سوره يوسف (ع)، به نقل قصه‌هاى اسرائيلى پرداخته است.[٩] سرانجام در حالى كه در مسجد مشغول قصه‌گويى بود، سقف مسجد در اثر زمين لرزه بر سر وى و

[١] . ابوريه، اضواء على السنة المحمدية، ص ١٧٤.

[٢] . زركلى، الاعلام، ج ٨، ص ١٢٥.

[٣] . طبرى، تاريخ الامم و الملوك، ج ١، ص ١٠٨.

[٤] . مراد از« قدر»، اعتقاد به اختيار و آزادى اراده انسان است.

[٥] . ابن حجر، تهذيب التهذيب، ج ١١، ص ١٤٨؛ ذهبى، ميزان الاعتدال، ج ٤، ص ٣٥٣.

[٦] . محمد حسن بكايى، كتابنامه بزرگ قرآن كريم، ج ١، ص ٣٣٢ به نقل از: معجم مصنفات القرآن الكريم، ج ٣، ص ١٧٨.

[٧] . مزّى، تهذيب الكمال، ج ٢٦، ص ٣٤٠؛ ابن حجر، تهذيب التهذيب، ج ٩، ص ٣٧٣؛ شمس‌الدين ذهبى، سير اعلام البنلاء، ج ٥، ص ٦٥.

[٨] . همان.

[٩] . سيد مهدى روحانى، بحوث مع اهل السنة و السلفية، ص ٨٤؛ و نيز ر. ك: جعفريان رسول، قصه‌خوانان در تاريخ اسلام، صص ٦٩- ٦٨.