معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٧٢ - ١ ٢ ٢ وحدت وجود

٢. ٢. عناصر بنيادين مكتب عرفان‌

آنگاه ايشان به تبيين اجمالى عناصر بنيادين مكتب عرفان پرداخته و آن را برشش عنصر اساسى كه پايه‌هاى اصلى عرفان و تصوف را تشكيل مى‌دهند، استوار مى‌داند، كه عبارتند از: «وحدت وجود»، «كشف و شهود»، «فناء فى الله»، «سير و سلوك»، «عشق به جمال مطلق» و «راز و رمز هستى».

١. ٢. ٢. وحدت وجود

وحدت وجود كه يكى از اركان عرفان اسلامى است، از دشوارترين و چالش برانگيزترين مسايل است؛ تا آنجا كه دستاويز عده‌اى براى تكفير عرفا شده است. تمام مباحث عرفانى، مستقيم يا با واسطه، به اصل «وحدت وجود» وابسته است.[١] اعتقاد به «وحدت وجود» به‌ ابن عربى‌ اختصاص ندارد. بزرگان عرفان قائل به وحدت وجودند و وحدت را حقيقى و كثرت را اعتبارى مى‌دانند، البته اعتبارى به مسلك عرفا و صوفيه، و احياناً «حكمت متعاليه».[٢]

ارباب عرفان، وحدت را حقيقى و كثرت را اعتبارى مى‌دانند. وحدت وجود، همان حقيقى بودن وحدت و اعتباريت كثرت است.[٣] وحدت وجود، وحدت اطلاقى، مساوق با وحدت شخصيه است. عرفا گفته‌اند: اصل حقيقت هستى بر همه مراتب احاطه دارد و مقوم آن است و به اسم لطيف خبير در آن‌ها سريان دارد و نصوص قرآن و روايات اهل بيت عصمت و طهارت (ع) مؤيد آن است.[٤] آن چه عرفا در وحدت وجود و سريان آن در همه موجودات فرموده‌اند، از اين آيه بر مى‌آيد:

أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ مُحِيطٌ.

بدانيد كه ايشان درباره لقاء پروردگارشان در مراء و جدالند- يعنى در اين باره ترديد دارند و باور نمى‌كنند- بدانيد كه خداوند به تمام اشياء

[١] . شرح فصوص( قيصرى)، پيشگفتار استاد سيد جلال‌الدين آشتيانى، ص ٣.

[٢] . همان، ص ١٥.

[٣] . همان، ص ٢١.

[٤] . شرح فصوص( قيصرى) حواشى‌جلوه، ص ٢٧٦.