معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٠ - ١ مستندات لغوى در روايات تفسير اهل بيت(ع)

زبان عربى، قرآن كريم، سنت پيامبر اكرم (ص) و عقل مستند است. دليل ما بر استفاده از واژه تفسير- هم براى تفسير و هم براى تأويل- استفاده استاد معرفت در نام‌گذارى تفسير خود با عنوان‌ التفسير الاثرى الجامع‌ است كه در آن، هر دو طيف روايات آمده است.

١. مستندات لغوى در روايات تفسير اهل بيت (ع)

هرچند استاد معرفت، ميان روايات تفسيرى و تأويلى اهل بيت (ع)، فرق قائل مى‌شود؛ اما هنگام ذكر ضوابط تأويلى، بر ارتباط تنگاتنگ رعايت تناسب ميان تأويل و تفسير تأكيد مى‌كند كه فحواى آن اين است كه همچنان كه براى درستى تفسير، تطابق تفسير با لغت شرط است؛ براى درستى تأويل نيز تطابق با لغت شرط است. هرچند شرطِ در تأويل دايره‌اش از شرطِ در تفسير گسترده‌تر باشد. در هر صورت، تطابق با لغت شرط است.

بر همين اساس، تفاسير و تأويلاتى را كه اهل بيت (ع) ارائه كرده‌اند، با لغات عربى كاملًا منطبق است. آنان يكى از مستندات تفسيرى و تأويلى خويش را، بهره‌گيرى از لغات عربى بر شمرده‌اند و در تفاسير خود بر آن استدلال كرده‌اند و در مناظرات خود با پيروان ديگر مذاهب اسلامى با استناد به معناى لغوى آيات، نظرات تفسيرى خود را بيان فرموده‌اند.

استاد معرفت با توجه به اين نكته در آثار خود، هم بر تطابق داشتن روايات تفسيرى اهل بيت (ع) با لغات عربى و هم بر تطابق داشتن روايات تأويلى آنان (ع) با لغات عربى تأكيد كرده‌اند.

ايشان در تفسير آيه الحمد لله رب العالمين‌[١] در توضيح معناى لغوى واژه عالمين، پس از ذكر اقوال گوناگون لغت‌شناسان و مفسران، نظر قرآن‌پژوهانى را كه معتقدند معناى عالمين، جمع عالَم است و همه عوالم از جمله عالَم جماد و نبات و حيوان و انسان را شامل مى‌شود، با استناد به كاربردهاى قرآنى واژه عالمين در قرآن، رد مى‌كند و آن را اسم جمعى مى‌داند كه براى گروهى از

[١] . ستايش خدا را كه پروردگار جهانيان است.( حمد، آيه ٢)