معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤١٨ - مقدمه

مقدمه‌

تفسير قرآن كريم همزاد قرآن و به هدف بيان مراد الهى از نزول آيات آن مى‌باشد. نخستين مفسّر قرآن كريم خداوند متعال است كه فرمود:

ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ.[١]

در ميان بشر هم پيامبر اسلام (ص) اولين فردى است كه به فهم راستين از آموزه‌هاى وحيانى اطلاع يافت و همانطور كه مأمور تبليغ اين آموزه‌ها براى مردم بود، مأموريت تبيين آن‌ها را براى ايشان نيز پيدا كرد، چنانچه خداوند جلّ جلاله مى‌فرمايد:

وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ.[٢]

پس از ايشان هم معصومان الهى چنين رسالتى را بر عهده دارند.

دانش تفسير در بين مسلمانان در آغاز به‌صورت رواياتى پراكنده درباره شأن نزول و يا درباره معانى تك‌واژه‌ها و اندكى درباره مفاد آيه‌ها شكل گرفت و سينه به سينه منتقل شد، تا آن كه برخى مؤلفان، كتب «غريب القرآن» را در شرح واژگانِ مشكل قرآن پديد آوردند و برخى ديگر به جمع رواياتِ شأن نزول پرداختند، اين مهم تا پايان سده سوم هجرى طول كشيد.

از آغاز سده چهارم، تفسيرهاى كامل‌ترى ارائه شد كه از همه بارزتر، تفسير جامع البيان عن تأويل آى القرآن‌ تأليف‌ ابوجعفر محمد بن جرير طبرى‌ بود كه گستره آن همه آيات قرآن را شامل مى‌شد. اين تفاسير ذيل آيه يا آيه‌ها از اول قرآن به ترتيب سور فراهم مى‌آمد و مطالب متنوع ادبى و محتوايى كه آيه به آن‌ها متعرض شده را تبيين مى‌كردند. بدين‌سان تفسير ترتيبى متولّد شد. در تفسير ترتيبى، مفسر هماهنگ با قرآن آيات را دنبال مى‌كند و بخش‌هاى مختلف آن را با ابزار و وسايلى كه فكر مى‌كند، موجب ظهور مفادِ آيه مى‌شود و نيز با استمداد از احاديث و در نظر گرفتن ديگر آياتى كه از نظر منطوق يا

[١] . قيامت، آيه ١٩.« سپس توضيح آن( نيز) بر عهده ما است.»

[٢] . نحل، بخشى از آيه ٤٤« ... و اين قرآن را به سوى تو فرود آورديم، تا براى مردم آنچه را به سوى ايشان نازل شده است، توضيح دهى ....»