معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٥٤ - آيا مفاهيم حاصل شده از علم الموهبه قابل بيان است؟

معمول قرآن است، اما چون استاد در صدد بيان اين مطلب نبوده‌اند و به شكل مستقل به آن نپرداخته‌اند، نمى‌توان رأى قطعى او را در اين مسأله پيدا كرد.

اما در مقابل، گروهى از انديشمندان گفته‌اند: علم الموهبه شرط فهم اسرار آيات قرآن است. آلوسى‌ در تفسير روح المعانى‌ مى‌گويد: به علم الموهبه تنها براى آگاه شدن از اسرار قرآن نياز است نه براى فهم اصل معانى قرآن. و نيز ايشان مى‌گويند: آنچه مفسر از طريق علم الموهبه مى‌گويد، تأويل آيات شمرده مى‌شود نه تفسير آن.[١] استاد جوادى آملى‌ مى‌گويند: كسانى كه با مراتب نازله قرآن (مشاراليه هذا القرآن) ارتباط دارند، به علوم حصول و مدرسه‌اى دست مى‌يابند كه در معرض نسيان و زوال قرار دارد، اما انسان‌هاى كامل كه با مراحل عاليه قرآن (مشاراليه ذلك الكتاب) مرتبطند، حقايق قرآن را از «عند الله» و «لدى الله» فرا مى‌گيرند و از اين‌رو بهره علمى آنان به «علم لدنى» موسوم شده است. إِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ‌[٢] هر اندازه انسانِ بهره‌مند از قرآن، از مرحله طبيعت تنزيه شود، استفاده او از عمق قرآن بيشتر مى‌شود.[٣]

البته مى‌توان گفت با توجه به آثار فراوان علم الموهبه در تمامى عرصه‌هاى تفكر بشرى و عملكرد آدمى، اين مقام و دانش هم براى فهم عادى و تفسير ظواهر قرآن مفيد است و هم براى تفسير اسرار قرآن ضرورت دارد. زيرا در بسيارى از موارد، انسان به تبع هوا و هوس و تعصب‌هاى ناروا، از فهم عادى معانى آيات عاجز مى‌شود. علاوه بر اين، فهم عادى برخى از آيات جز با استمداد الهى غير ممكن است، زيرا ارتباط تنگاتنگى با مسايل معنوى و عرفانى دارد كه به قلبى خالص و روحى لطيف و عقل آزاد نيازمند است.

آيا مفاهيم حاصل شده از علم الموهبه قابل بيان است؟

يكى ديگر از مطالب مربوط به علم الموهبه در عرصه تفسير اين است كه‌

[١] . ر. ك: محمود آلوسى، روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم و السبع المثانى، ج ١، ص ٦.

[٢] . نمل، آيه ٦.

[٣] . عبدالله جوادى آملى، تسنيم، تفسير قرآن كريم، ج ١، ص ١٥٠، ذيل آيه ٢ بقره.