معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٨٩ - نقد و نظر

ظهر القرآن الذين نزل فيهم و بطنه الذين عملوا بمثل أعمالهم؛[١]

ظهر، كسانى را در بر مى‌گيرد كه آيه درباره آنان نازل شده است و بطن كسانى را شامل مى‌شود كه كردارى مانند كردار آنان داشته باشند.

نقد و نظر:

در مورد ديدگاه آيت‌الله معرفت در مورد تأويل قرآن، چند نكته قابل توجه است كه به شرح زير به آن‌ها مى‌پردازيم:

١. سخنان ايشان در مورد فراگير بودنِ اين معنا از تأويل نسبت به همه يا تنها برخى از آيات قرآن متفاوت است. در برخى از آثارشان به صراحت آن را شامل همه آيات قرآن دانسته‌اند.[٢] از برخى ديگر از آثار ايشان استفاده مى‌شود كه شامل همه آيات نمى‌شود، بلكه تنها مربوط به آياتى است كه در مورد خاصى نازل شده است.[٣] البته در اين‌گونه آثار هم به گونه‌اى سخن گفته‌اند كه گويى مى‌توان به همه آيات تعميم داد.[٤] و در نهايت، ايشان در آخرين نوشته‌هايشان در اين مورد به اين نتيجه رسيده‌اند كه تأويل قرآن به اين معنا شامل همه آيات قرآن نمى‌شود؛ به اين معنا كه در مانند آيات الاحكام، تأويل و باطن هيچ جايگاهى ندارد.[٥]

٢. ظاهراً نظر مرحوم آيت‌الله معرفت اين است كه تأويل در روايت‌ فضيل‌، به معناى مفهوم گسترده‌اى است كه بر مصاديق مختلف در طول زمان قابل انطباق است، برخى از اين مصاديق در گذشته واقع شده و برخى ديگر هنوز واقع نشده است و بايد منتظر بود تا در آينده واقع شود. اما به نظر مى‌رسد كه منظور روايت آن است كه قرآن محتوى دو دسته از آيات است؛ بخشى از آن مربوط به امورى است كه واقع شده است و بخشى از آن، از موضوعاتى سخن مى‌گويد كه هنوز به وقوع نپيوسته است، به اين معنا كه مفاد برخى از آيات هنوز واقع نشده است. شيخ صدوق‌ در كتاب‌ كمال‌الدين و تمام النعمة با سند خود

[١] . محمّد بن مسعود العياشى، تفسير العياشى، ج ١، ص ١١، حديث ٤.

[٢] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، صص ٢٨ و ٣٠؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٨٨.

[٣] . تفسير و مفسّران، ج ١، ص ٢٥؛ محمدهادى معرفت، التفسير الاثرى الجامع، ج ١، ص ٣٠.

[٤] . رك: محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، ص ٢٣؛ تفسير و مفسّران، ج ١، ص ٢٥.

[٥] . رك: محمدهادى معرفت، التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء، ص ٣٥.