معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٤ - اقسام اسرائيليات

٨. عبدالملك بن جريج (م ١٥٠ ق)

وى اصالتاً رومى و بر آيين نصرانى بوده است. ذهبى‌، وى را محور روايات اسرائيلى در عصر تابعان و بسيارى از روايات تفسير طبرى را كه در شأن نصارا وارد شده، از آن وى دانسته است.[١]

استاد معرفت اين نظريه را پندارى نادرست و مبتنى بر حدس خوانده كه شاهدى بر صحت آن وجود ندارد، بلكه شاهد نادرستى آن، افسانه‌هايى است كه درباره مائده آسمانى نازل بر حضرت‌ عيسى‌ (ع) و حواريّون در جامع البيان‌ و الدرالمنثور آمده است كه فقط دست‌ وهب بن منبّه‌ و كعب‌الاحبار در آن‌ها ديده مى‌شود و از ابن جريج‌ خبرى نيست؛[٢] نيز صدها روايات اسرائيلى كه‌ ابوشهبه‌ در كتاب‌ الاسرائيليات و الموضوعات‌ گرد آورده‌[٣] و در آن دست‌هاى افرادى چون‌ عبدالله بن سلام‌، تميم دارى‌، كعب‌، وهب‌، قرظى‌ و ابوهريره‌ به‌طور فراگير ديده مى‌شود و ابن‌جريج‌ تنها در يك مورد (هنگام نجات بنى‌اسرائيل از وادى تيه) از ابن عباس‌ نقل مى‌كند.[٤] برخى از رجال‌شناسان، وى را اهل تديس و برخى از احاديث او را ساختگى شمرده‌اند.[٥]

اقسام اسرائيليات‌

اسرائيليات به لحاظ محتوا، كيفيت نقل و درستى و نادرستى آن به انواع گوناگونى تقسيم شده است كه هر يك حكمى ويژه دارد.

ابن تيميه‌، اين روايات را بر اساس صدق و كذب به سه دسته تقسيم كرده است:

[١] . ذهبى، التفسير و المفسرون، ج ١، ص ١٩٨.

[٢] . محمدهادى معرفت، اسرائيليات، دائرةالمعارف قرآن كريم، ج ٣، ص ٢٣٣؛ و نيز ر. ك: ابن جرير طبرى، جامع البيان، ج ٧، صص ٨٨- ٨٣؛ سيوطى، الدرالمنثور، ج ٣، ص ٣٤٦.

[٣] . ابوشهبه، الاسرائيليات، صص ٣٠٥- ١٥٩.

[٤] . همان، صص ٢٠٧- ٢٠٦.

[٥] . ر. ك: شمس‌الدين ذهبى، سير اعلام البنلاء، ج ١، صص ١٧١- ١٦٩؛ همو، ميزان الاعتدال، ج ٢، ص ٦٥٩؛ ابن حجر، تهذيب التهذيب، ج ٦، صص ٣٥٩- ٣٥٧.