معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٣٨ - مفهومشناسى اسرائيليات

كتاب نمونه‌هايى از اسرائيليات (٣٦ مورد) در كتب تفسيرى شيعه و سنى را نقل و نقد كرده است. مقاله حاضر در صدد واگويى ديدگاه‌ها و آراى خاص اين انديشمند فرزانه در اين زمينه است.

كليد واژه‌ها: آيت‌الله محمد هادى معرفت، اسرائيليات، التفسير والمفسرون فى ثوبه القشيب‌، تاريخ تفسير، روش تفسير روايى، اهل كتاب، روايات تفسيرى.

مفهوم‌شناسى اسرائيليات‌

اسرائيليات جمع اسرائيليه، به معناى داستان يا افسانه‌اى است كه منشأ اسرائيلى دارد. واژه «اسرائيلى» منسوب است به «اسرائيل» كه لقب‌ يعقوب‌ پيامبر (ع)، جدّ اعلاى يهوديان به شمار مى‌آيد.[١] اسرائيل، تركيبى از دو واژه عبرى «اسر» به معناى «پيروزى» و «ئيل» به معناى «قدرت كامل» است. اين لقب را از آن رو بر وى نهاده‌اند كه به گمان يهود، يعقوب‌ در مبارزه با خداوند بر او پيروز شد.[٢] يهوديان از آن جهت كه با او پيوند دارند، به «بنى‌اسرائيل» مشهورند.

اصطلاح اسرائيليات، گاهى در معنايى ويژه، فقط بر آن دسته از رواياتى اطلاق مى‌شود كه صبغه يهودى دارد[٣] و گاهى در معنايى گسترده‌تر، هر آنچه را كه صبغه يهودى و مسيحى دارد و در منابع اسلامى وارد شده‌[٤] و گاه نيز در مفهومى گسترده‌تر از دو مورد پيشين، هر نوع روايت و حكايتى را كه از منابع غير اسلامى وارد قلمرو فرهنگ اسلامى مى‌گردد، شامل مى‌شود.[٥] مراوده زياد

[١] . ر. ك: محمد حسين ذهبى، الاسرائيليات، صص ٢١- ١٩؛ رمزى نعناعه، الاسرائيليات و اثرها فى كتب التفسير، ص ٧١.

[٢] . ر. ك: تورات، سفر پيدايش، باب ٣٢: ٢٥؛ و نيز: قاموس كتاب مقدس، صص ٥٣ و ١٤٢.

[٣] . دائرةالمعارف مصاحب، ج ١، ص ١٣٥.

[٤] . محمد حسين ذهبى، التفسير و المفسرون، ج ١، ص ١٦٥؛ رمزى نعناعه، الاسرائيليات و اثرها فى كتب التفسير، صص ٧٣- ٧٢.

[٥] . محمد حسين ذهبى، التفسير و المفسرون، صص ١٦٦- ١٦٥؛ محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ٢، صص ٨١- ٧٩.