معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٣٩ - تحليل فلسفى و عرفانى از علم الموهبه

عطا كردن و بنا بر احتمال سوم، بخشيده شده و عطا شده خواهد بود. تركيب علم الموهبه مى‌تواند به‌معناى علم عطايى يا علم موهوب و بخشيده شده باشد. و احتمال مصدر بودن آن بسيار اندك است. لذا در لغت‌نامه دهخدا تنها به معناى اسم مصدر و اسم خالص ذكر شده است و اين معنا شايد مضاف‌اليه آن باشد.[١]

از نظر لغوى، علم الموهبه دانشى است كه خداوند به انسان عطا مى‌كند و خود انسان هر قدر زحمت بكشد، بدون لطف خاص خداوندى توان تحصيل آن را ندارد. اين مفهوم همان معناى اصطلاحى علم الموهبه است كه با علم لدنى مترادف است كه خداوند از نزد خود به بندگان خاص خويش عطا مى‌كند. لذا ابن عربى‌ معتقد است علم الموهبه كه از جانب خداوند بر قلب عارف افاضه مى‌شود، همان علم لدنى است. وى مى‌گويد:

بدان كه عالمان به خداوند از دانش‌ها جز دانش موهوب (عطا شده از طرف خداوند) را نمى‌گيرند و آن همان علم لدنى است مثل علم خضر و مانند آن.[٢]

استاد معرفت به تعريف علم الموهبه نپرداخته‌اند و تنها به شكل مجمل، كلام‌ راغب‌ را بيان داشته‌اند كه مى‌گويد: علم موهبت، دانشى است كه خداوند از رهگذر عمل شخص به دانسته‌هايش، نصيب او مى‌سازد.[٣] بنابراين مى‌توان گفت علم موهبت، علمى خدادادى است كه در سايه عمل به دستورهاى خداوند بر انسان افاضه مى‌شود.

تحليل فلسفى و عرفانى از علم الموهبه‌

طبق آنچه كه در مبانى عارفان و برخى از فلاسفه مشهور است، همه دانش‌ها و حقايق در عقل اول ثابت‌اند؛ يعنى به شكل مجمل در ام الكتاب، و قلم اعلى وجود دارد و در نفس كلى كه به لوح محفوظ و كتاب مبين مى‌گويند، با تفصيل و جزئيات يافت مى‌شود.

[١] . ر. ك: تاج العروس و لغت‌نامه دهخدا ماده وهب.

[٢] . محى‌الدين ابن عربى، الفتوحات المكيه، ج ١، ص ٥٨٢، باب ٧٠.

[٣] . تفسير و مفسران، ج ١، صص ٥٧- ٥٦.