معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٠٢ - تفاوت تفسير به رأى و اعمالنظر در فهم قرآن

به‌دست مى‌آيد كه تفسير به رأى از زمان خود پيامبر (ص) وجود داشته و ايشان از آن نهى كرده‌اند. مثلًا فرموده‌اند:

خداى جل جلاله مى‌فرمايد: هر كس به رأى خود و دلخواه خويش گفتار مرا تفسير كند، به من ايمان نياورده است.[١]

در زمان ائمه (ع) نيز اين مسأله مطرح بوده و لذا رواياتى در مذمت تفسير به رأى از آنان صادر شده است.[٢] امام‌ على‌ (ع) به كسى كه مدعى وجود تناقض در آيات قرآن بود، فرمودند:

بپرهيز از اينكه قرآن را با رأى خودت تفسير كنى (صبر كن) تا آن را از عالمان فرابگيرى، چرا كه بسيار آيات نازل شده‌اى كه مشابه سخنان انسان‌ها است ولى آن كلام خدا است و تأويل آن مشابه سخنان بشريت نيست.[٣]

در عصرهاى بعدى نيز تفسير به رأى- على‌رغم همه نكوهش‌ها- ادامه يافت و گاهى فرقه‌ها و مفسانى يكديگر را به تفسير به رأى متهم مى‌كردند.[٤]

در عصر حاضر نيز اين روش اوج گرفت و برخى با استفاده از آيات قرآن و تفسير به رأى آن‌ها كوشيدند جوانان مسلمان را جذب خويش سازند و بر مقاصد انحرافى خود سرپوش نهند.

استاد معرفت در آثار خود پرده از اين ترفند بر مى‌داشت و در جاهاى مختلف بدانان جواب مى‌داد[٥] كه در ادامه بدان‌ها اشاره خواهد شد.

تفاوت تفسير به رأى و اعمال‌نظر در فهم قرآن‌

مرحوم استاد معرفت بين تفسير به رأى مذموم و اجتهاد و اعمال‌نظر در فهم قرآن بر اساس معيارهاى صحيح فرق مى‌گذارند. به اعتقاد ايشان، تفسير اجتهادى بر عقل و نظر تكيه مى‌كند، بيشتر از آنكه بر آثار تكيه كند تا معيار نقد

[١] . همان، ص ٦٣، به نقل از مرحوم صدوق، امالى، ص ٦، مجلس دوم، حديث ٣.

[٢] . محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، ص ٥٧.

[٣] . شيخ صدوق، كتاب التوحيد، ص ٢٦٤، باب ٣٦.

[٤] . عميد زنجانى، مبانى و روش‌هاى تفسير قرآن، ص ٢٣٣.

[٥] . استاد معرفت، نقد شبهات پيرامون قرآن كريم، صص ١٦٣ و ١٧٩؛ مجله انديشه حوزه، ش ٢٥.