معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٨٨ - مبحث سوم تأويل قرآن

ايشان تأويل به اين معنا (=بطن) را مدلول التزامى كلام مى‌داند كه گرچه با معناى ظاهرى رابطه عام با خاص دارد، ولى معنايى وسيع‌تر و عميق‌تر و پنهان است كه كشف آن به ژرف‌نگرى نياز دارد.[١]

بنابراين، از نظر آيت‌الله معرفت، تأويلِ قرآن همان «بطن قرآن» و دلالت درونى قرآن است. با اين فرض، معناى بطن در مقابل دلالت ظاهرى و برونى قرآن كه از آن به «ظهر قرآن» تعبير مى‌شود، قرار گرفته و اين معناى باطنى براى تمامى آيات وجود دارد. به بيان ديگر، ظهر قرآن همان دلالت ظاهرى قرآن است كه از قرائن، از جمله شأن نزول آيه به دست مى‌آيد و جنبه خصوصى دارد. ولى بطن قرآن، دلالت باطنى آن است كه با قطع نظر از قرائن موجود، برداشت‌هاى كلى است كه از متن قرآن به دست مى‌آيد و همه‌جانبه و جهان شمول است.[٢]

ايشان در اثبات اين ايده خود به رواياتى تمسك كرده‌اند. يكى از آن‌ها اين است كه‌ فُضَيل بن يسار درباره حديث معروف‌

ما في القرآن آية الّا و لها ظهر و بطن‌

كه از پيامبر اكرم (ص) نقل شده است، از امام‌ صادق‌ (ع) سؤال كرد. حضرت در جواب فرمود:

ظهره تنزيله و بطنه تأويله، منه ما قد مضي و منه ما لم يكن، يجري كما تجري الشمس و القمر؛[٣]

ظهر همان مورد نزول آيه است و بطن، تأويلِ آن [كه موارد قابل انطباق را شامل مى‌شود]. برخى در گذشته اتفاق افتاده و برخى هنوز نيامده است. قرآن [پيوسته زنده و جاويد و قابل بهره‌گيرى است و] مانند آفتاب و ماه در جريان است.[٤]

استدلال ديگر آيت‌الله معرفت به اين حديث است:

[١] . رك: محمدهادى معرفت، التفسير الاثرى الجامع، ج ١، صص ٣٢- ٣١؛ محمدهادى معرفت، التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء، صص ٣٧- ٣٦.

[٢] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٨٨.

[٣] . محمد بن الحسن الصفار قمى، بصائر الدرجات، ص ١٩٦، حديث ٧.

[٤] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، ص ٢٩؛ محمدهادى معرفت، التفسير الاثرى الجامع، ج ١، ص ٢٠؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٨٨.