معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٦٧ - مقدمه

... وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ.[١]

... و اين قرآن را به سوى تو فرود آورديم، تا براى مردم آنچه را به سوى ايشان نازل شده است تبيين كنى، و اميد كه آنان بينديشند.

در عهد رسالت هرگاه مسلمانان، با مشكلى در فهم معانى قرآن، يا درك مطالب عميق آن، روبه‌رو مى‌شدند، فوراً به سراغ پيغمبر اكرم (ص) مى‌رفتند و پاسخ پرسش‌هاى خود را مى‌گرفتند. و اين پرسش‌ها و پاسخ‌هاى فراوان، هسته اوليه علم تفسير را تشكيل داد و زيربناى تفاسير صحابه و تابعين قرار گرفت و سپس در عهد تدوين، مجموعه اقوال و آراى سلف، بزرگ‌ترين و سرشارترين سرمايه تدوين تفسير شد.

از اين‌رو علم تفسير از نظر تاريخى چهار عهد و دوره عمده را پشت سر نهاده است، كه عبارتند از:

دوره اول، عهد رسالت، كه در آن، تفسير، پراكنده و پرسش‌ها و پاسخ‌ها بسيار كوتاه بوده است.

دوره دوم، عهد صحابه، كه در آن، تفسير، پراكنده، ولى تا حدودى گسترده و همه جانبه بوده است.

دوره سوم، عهد تابعين، كه در آن، تفسير، به‌صورت منظم و گسترده‌تر از عهد صحابه، و با اجتهاد همراه بوده است.

دوره چهارم، عهد تدوين، كه در آن، دانش تفسير، گسترده‌تر از دوره تابعين، و بسته به توانايى‌هاى علمى و ادبى مفسران از ويژگى‌ها و روش‌هاى گوناگونى برخوردار بوده است.

تفسير در عهد رسالت و در عهد صحابه و تابعان، كه نسل اول و دوم انقلاب عظيم الاهى محمدى (ص) بودند، دوران «نشو و نما» را سپرى مى‌كرد و به‌صورت شفاهى و سينه به سينه تلقى و دريافت مى‌شد و پس از مدتى در قالب نقل حديث ارائه مى‌شد. اما در عهد تابعان تابعين، كه نسل سوم مسلمانان صدر اسلام را تشكيل مى‌دادند، وارد «دوره نگارش و تدوين» شده بود. در

[١] . نحل، آيه ٤٤.