معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٥ - ١ ٢ تصحيح طرق تفسيرى ابن عباس

تفسير قرآن در اين دوره ١[١] بدون آنكه به تعبد در مقابل آراى تفسيرى تابعان قائل باشد، تنها به جهت نزديك بودن آنان به عصر نزول قرآن، مطالعه نظرات تفسيرى تابعان را از باب بررسى و تحقيق در مسائل نه صرفاً تقليد و تعبّد، امرى ضرورى مى‌داند. ايشان در ضمن به تحقيق مسائلى چند درباره مفسران دوره تابعان پرداخته كه جهت پرهيز از اطاله كلام تنها به دو مورد آن اشاره مى‌شود.

١. ٢. تصحيح طرق تفسيرى ابن عباس‌

آيت‌الله معرفت‌ ابن عباس‌ را در تفسير، شاگرد خاص‌ على‌ (ع) مى‌داند كه از طرف آن حضرت تربيت ويژه‌اى شامل او شده و به درجه‌اى رسيده است كه امام در حق او تعبير: كانّما ينظر الى الغيب من سترٍ رقيق را به كار برده است.[٢] با چنين پشتوانه‌اى، ابن عباس‌ به تربيت شاگردانى اقدام كرد كه آنان نيز كم و بيش با اثر پذيرى از خط فكرى‌ على‌ (ع) به امر تفسير مشغول شدند. مفسران دوره تابعين به‌ويژه مدرسه تفسيرى مكه از شاگردان‌ ابن عباس‌ به شمار مى‌روند[٣] كه هر كدام در رأس طريقى قرار گرفتند. در كثرت طرق و روايات تفسيرى‌ ابن عباس‌ جاى ترديد وجود ندارد، هرچند كه در صحت منقولات تفسيرى‌ ابن عباس‌ جاى سخن فراوان است. سيوطى‌ ضمن اشاره به طرق متعدد ابن عباس‌ در تفسير قرآن، اين طرق را از جهت اعتبار در يك سطح ندانسته است، بلكه برخى از اين طرق- مانند طريق‌ على بن ابى طلحه هاشمى‌ و طريق‌ قيس بن ربيع‌ از عطاء بن سائب‌ از سعيد بن جبير- را توثيق و برخى از طرق- مانند طريق‌ كلبى‌ از ابوصالح‌ و طريق‌ مقاتل بن سليمان‌ از ابن عباس‌- را

[١] . اهمّ منابع تفسيرى از نظر آيت‌الله معرفت عبارتند از: قرآن، احاديث رسول خدا( ص) و اقوال صحابه، در نظر گرفتن اسباب‌النزول، لغت اصيل عربى فصيح و به خصوص اشعار عرب، انواع دانش‌ها، تكيه بر اجتهاد و بالاخره استناد به پاره‌اى از نصوص كتب عهدين.( همان، ج ١، صص ٣٨٠- ٣٧٨)

[٢] . همان، ص ١٩٨.

[٣] . همان، ص ٢٧٠.