معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٣٢ - ١ تفاسير موضوعى واژهشناسانه

جديد از تفسير موضوعى، كتاب‌هايى كه به جنبه‌هاى لغوى (تفسير غريب القرآن) و ادبى (نحو و بلاغات) و نيز كتاب‌هايى كه در رابطه با متشابهات قرآن يا ردّ شبهات نوشته شده، همگى خارج از محدوده تفسير موضوعى مى‌باشند، گرچه با تعريفى جامع‌تر (مصطلح قديم از تفسير موضوعى) تمامى اين نوشته‌ها داخل محدوده محسوب مى‌شوند.[١]

شايان ذكر است كه مصطلح قديم و جديد درباره تفسير موضوعى خود، نكته‌اى بديع مى‌باشد و در منابع معتبر، سابقه‌اى ندارد. بنابراين، گستره محدود تفاسير موضوعى لفظى به معنى خروج از اصطلاح نمى‌باشد. تفسير موضوعى با توجه به دستاوردهاى آن چهار گونه مى‌باشد:

١. تفاسير موضوعى واژه‌شناسانه‌

كتاب‌هاى مفردات، غريب القرآن، وجوه و نظاير از نمونه‌هاى تفاسير موضوعى هستند. در اين روش مفسّر با برگزيدن كلمه‌اى از كلمات قرآن كريم و جمع‌آورى آياتى كه اين كلمه مشتقّات آن در آن‌ها به كار رفته است، به بررسى معانى استعمال قرآن كريم پرداخته، رابطه بين آن‌ها را محاسبه مى‌كند.[٢]

استاد امين الخوئى‌ بررسى موضوعى آيات قرآن را شرط دستيابى به مقاصد و معانى از الفاظ قرآن مى‌داند و مى‌نويسد:

ترتيب نزول قرآن در مصحف، وحدت موضوعى را رها كرده و مطلقاً الزامى به آن ندارد و ترتيب زمانى را نيز درك كرده و ابداً حفظ ننموده است و سخن از شي‌ء واحد و موضوع واحد را در سياقات متعدد و مقامات مختلف متفرق ساخته است و اين نكته به وضوح حكم مى‌كند كه قرآن موضوع به موضوع تفسير گردد و آيات مخصوص به موضوع واحد، جمع و احصاء گردد و ترتيب زمانى مناسبات و خصوصيات آن‌ها شناخته شده و سپس به بررسى آيات پرداخته شود. اين تفسير به معنى هدايتگر، و در تحدّد آن وثيق‌تر است.[٣]

[١] . محمدهادى معرفت، تفسير و مفسران، ج ٢، ص ٥٢٦.

[٢] . محمدحسين ذهبى، التفسير و المفسرون، ج ١، ص ١٤٨.

[٣] . امين الخويى، التفسير نشأته، تدرّجه، تطوّره، ص ٨٠.