فهم صحابه نسبت به ديگران كه از درك حضور وحى و عهد رسالت به دور بوده‌اند، به واقعيات قرآن نزديك‌تر است، لذا امكان فهم قرآن براى آنان بيشتر فراهم بوده است.[١] اين ديدگاه كه با نوعى واقع‌بينى، تفسير صحابيان را بين تفسير اثرى و تفسير اجتهادى آزاد ارزيابى مى‌كند، در بين علماى اسلامى، به ديدگاهى نزديك است كه‌ زركشى‌ درباره تفسير صحابيان قائل است.[٢]

٣. ١. ارتباط تفسير صحابه با آموزش‌هاى اهل كتاب‌

گفته شد كه يكى از مصادر تفسير صحابه آموزش‌هاى اهل كتاب است‌[٣] اما در كم و كيف اثرپذيرى صحابه از عقايد علماى يهود و نصارى- كه اسلام آورده و در بين مسلمانان نشو و نما مى‌كرده‌اند- اختلاف نظر وجود دارد. عده‌اى از خاورشناسان مانند گلدزيهر در اثرگذارى امثال‌ كعب الاحبار و عبدالله بن سلّام‌ بر برخى از صحابه مانند ابن عباس‌ مبالغه كرده‌اند[٤] از مسلمانان عده‌اى چون‌ محمود ابوريه‌، احمد امين‌ و سيد محمد رشيد رضا بر اثرپذيرى امثال‌ ابوهريره‌، عبدالله بن عمروبن عاص‌ و عبدالله بن عباس‌ از كعب الاحبار تأكيد كرده‌اند[٥] در اين ديدگاه گويا صحابيان غافل از مكائد اهل كتاب، مروج اسرائيليات و خرافاتى شده‌اند كه از ناحيه يهود و نصارى به فرهنگ اسلامى سرازير شده است.[٦] از اين رو برخى از محققان در مقابل اين انديشه واكنش نشان داده و شأن صحابه را بالاتر از آن دانسته‌اند كه در شناخت حقايق قرآن به امثال‌ كعب الاحبار مراجعه كنند.

به عقيده اين عده، اولًا مراجعه اصحاب پيامبر (ص) به علماى اهل كتاب در

[١] . همان؛ التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، ص ٢٦٣.

[٢] . البرهان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ١٧٢؛ مباحث فى علوم القرآن، ص ٣٣٧؛ و نيز ر. ك: روش‌شناسى تفسيرى، صص ١٧٥- ١٧٣ و ٢٢٩.

[٣] . ر. ك: لمحات فى علوم القرآن، ص ٢٠١.

[٤] . همان، صص ٨٨- ٨٥.

[٥] . اضواء على السنّه المحمديه، صص ١٦٤ و ٢٠٧؛ الاسرائيليات و اثرها فى التفسير، ص ١١٩ به نقل از المنار، ص ١٢٦.

[٦] . الاسرائيليات و اثرها فى التفسير، ص ١١٩.