معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٠٣ - ضرورت علوم قرآنى در تفسير

و در اين حال آيه نازل شد كه ... فلاجناح ... يعنى احساس گناه نكنيد.[١]

علوم قرآنى‌

تعريف‌

تعريف دقيق و تحديد قلمرو «علوم قرآنى» پرسشى است كه پاسخ دقيقش كار آسانى نيست، اما آيت‌الله معرفت مى‌نويسد: «علوم قرآنى» اصطلاحى است درباره مسائلى مرتبط با شناخت قرآن و شئون مختلف آن و فرق ميان «علوم قرآنى» و «معارف قرآنى» آن است كه «علوم قرآنى» بحثى بيرونى است و به درون و محتواى قرآن از جهت تفسيرى كارى ندارد، اما «معارف قرآنى» با مطالب درونى و محتواى آن سروكار دارد.[٢]

ضرورت علوم قرآنى در تفسير

ضرورت بحث از علوم قرآنى از آن جهت است كه تا قرآن كاملًا شناخته نشود و ثابت نشود كه كلام خدا است، پى جور شدن محتواى آن موردى ندارد. براى رسيدن به نصّ اصلى كه بر پيامبر نازل شده است بايد روشن كرد كه آيا تمامى قرائت‌ها (يا فقط بعضى از آن‌ها است كه) ما را به آن نصّ هدايت مى‌كند؟

هم چنين در مسأله نسخ، تشخيص آيه منسوخ از ناسخ يك ضرورت اولى است؛ اصل وجود يا عدم وجود نسخ در قرآن نيز از پيش‌فرض‌هاى بسيار مؤثر در تفسير است. به‌عنوان مثال گرايش استاد معرفت به نوع خاصى از نسخ با عنوان «نسخ مشروط» در نحوه برداشت استاد از آيات انفاق و آيات صفح‌[٣] تأثير خاصى بر جاى نهاده است. به اعتقاد استاد، وظيفه مسلمين است كه در شرايط خاص، دولت اسلامى را از نظر مالى تأمين كنند و اين وظيفه كه در

[١] . سخنرانى استاد معرفت در نشست علمى روش‌شناسى تفسيرى پيامبر اعظم، مجله طلوع، سال پنجم، شماره ٢٠، صص ١٧٧ و ١٨٨.

[٢] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٧.

[٣] . ر. ك: همان، صص ٢٦٧- ٢٦٥.